Bülten 3 · Gönderi 3
Fason Üretimde
Asıl İşveren – Alt İşveren
Fason üretim tekstil sektörünün omurgasıdır. Ancak bu ilişki hukuken doğru kurulmazsa, fason verenin hiç tanımadığı işçilerin alacaklarından sorumlu tutulması gündeme gelebilir.
Tekstil sektöründe üretimin önemli bir kısmı fason atölyeler aracılığıyla yürütülür. Bu yapı esneklik ve maliyet avantajı sağlar; ancak iş hukuku bakımından ciddi sorumluluk doğurabilir.
Fason ilişkisinin hukuki niteliği, somut olayın özelliklerine göre değişir. Kimi zaman salt bir eser sözleşmesi olarak değerlendirilirken, kimi zaman asıl işveren – alt işveren ilişkisi olarak nitelendirilir. Bu nitelendirme, fason veren firmanın işçilik alacaklarından sorumlu olup olmayacağını belirler.
Asıl İşveren – Alt İşveren İlişkisi Nedir?
İş Kanunu Madde 2, bu ilişkiyi tanımlar ve kurulma koşullarını belirler.
İş K. Md. 2 — Tanım
Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye asıl işveren – alt işveren ilişkisi denir.
Kurulma Koşulları
İşin, asıl işverenin işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin olması.
Alt işverenin işçilerini sadece bu işte çalıştırması.
Asıl işin bölünmesi halinde, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektirmesi.
Müteselsil Sorumluluk
Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak İş Kanunundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur. Yani alt işveren işçisinin ödenmemiş ücret, kıdem ve ihbar tazminatı gibi alacakları için asıl işverene de başvurulabilir.
Fason İlişkisi Her Zaman Alt İşverenlik Midir?
Hayır. Fason üretim ilişkisinin niteliği, işin nerede ve nasıl yürütüldüğüne göre değişir.
Bağımsız Fason Atölye
Kendi işyerinde, kendi makineleriyle, kendi organizasyonuyla üretim yapan; birden fazla firmaya iş yapan atölye. Bu durumda kural olarak eser sözleşmesi ilişkisi vardır.
İşyeri İçinde Çalışma
Fason işçilerin asıl işverenin fabrikasında, onun makineleriyle ve talimatıyla çalışması. Bu durumda alt işverenlik ilişkisi kurulmuş sayılabilir.
Tek Firmaya Bağımlılık
Fason atölyenin yalnızca tek bir firmaya çalışması, ekonomik olarak ona bağımlı olması ve iş organizasyonunun o firma tarafından belirlenmesi.
Karma Durumlar
Bazı işlemlerin fason atölyede, bazılarının asıl işyerinde yapılması gibi karma yapılarda nitelendirme somut olaya göre yapılır.
Yargı uygulamasında belirleyici olan unsurlar; işin kimin işyerinde yürütüldüğü, üretim araçlarının kime ait olduğu, işçilere talimat verme yetkisinin kimde olduğu, fason atölyenin bağımsız bir organizasyona sahip olup olmadığı ve ekonomik bağımsızlığının bulunup bulunmadığıdır.
Muvazaa Riski
Alt işverenlik ilişkisinin en riskli boyutu muvazaa iddiasıdır. Muvazaa tespit edilirse, alt işveren işçileri baştan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır.
İş Kanunu Madde 2 uyarınca, asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi suretiyle hakları kısıtlanamaz veya daha önce o işyerinde çalıştırılan kimse ile alt işveren ilişkisi kurulamaz. Aksi halde ve genel olarak asıl işveren – alt işveren ilişkisinin muvazaalı işleme dayandığı kabul edilerek alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem görürler.
Muvazaa Göstergeleri
Alt işverenin işyerinde bağımsız bir organizasyonunun bulunmaması
İşçilere talimatların doğrudan asıl işveren tarafından verilmesi
Alt işverenin yalnızca işçi temin eden bir aracı konumunda olması
Aynı işi daha önce asıl işverenin işçilerinin yapıyor olması
Alt işverenin işçilerinin asıl işverenin işçileriyle birlikte, aynı düzende çalışması
Muvazaanın Sonucu
Muvazaa tespit edildiğinde alt işveren işçileri baştan itibaren asıl işverenin işçisi kabul edilir. Bu durumda kıdem süresi, ücret düzeyi ve toplu iş sözleşmesinden yararlanma gibi haklar asıl işveren nezdinde değerlendirilir. Sonuç, asıl işveren açısından öngörülemeyen ve yüksek tutarlı bir sorumluluk olabilir.
Fason Sözleşmesinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Fason ilişkisini hukuka uygun kurmak ve riskleri yönetmek için sözleşme aşamasında alınacak tedbirler vardır.
İşin niteliğini net tanımlayın: Fason atölyenin hangi işi, nerede ve hangi araçlarla yapacağı sözleşmede açıkça belirtilmelidir.
Bağımsızlığı vurgulayın: Fason atölyenin kendi işyerinde, kendi organizasyonuyla ve kendi işçileriyle çalıştığı sözleşmede yer almalıdır.
Talimat zincirini belirleyin: İşçilere talimatın fason atölye yönetimi tarafından verileceği, asıl işverenin yalnızca ürün kalitesi ve teslim konusunda muhatap olacağı düzenlenmelidir.
SGK ve ücret ödemelerinin kontrolünü öngörün: Fason atölyeden düzenli olarak SGK bildirge ve tahakkuk belgelerinin, ücret ödeme kayıtlarının talep edilmesi sözleşmeye eklenebilir.
Rücu hakkını düzenleyin: Müteselsil sorumluluk nedeniyle asıl işverenin ödemek zorunda kaldığı tutarları fason atölyeden talep edebilmesi için rücu hükmü konulmalıdır.
Teminat isteyin: Fason atölyeden işçilik alacaklarını güvence altına alacak bir teminat talep edilmesi düşünülebilir.
Fason Atölye Açısından
Fason atölye sahipleri için de aynı kayıtlar önem taşır. İşçilerin SGK bildirimlerinin eksiksiz yapılması, ücretlerin banka kanalıyla ödenmesi ve çalışma süresi kayıtlarının tutulması; hem işçilerin haklarını korur hem de atölyenin asıl işverenle ilişkisinde hukuki güvenlik sağlar.
İşçi Açısından Anlamı
Alt işveren işçisi bakımından bu düzenleme önemli bir güvence oluşturur. Fason atölyenin ödeme güçlüğüne düşmesi veya kapanması halinde, işçi alacaklarını asıl işverenden talep edebilir.
İşçinin bu haktan yararlanabilmesi için alacağın, asıl işverenin işiyle ilgili olması ve alt işverenlik ilişkisinin varlığının ispatlanması gerekir. Bu nedenle işçinin nerede, kimin için ve hangi koşullarda çalıştığına dair kayıtları saklaması önem taşır.
Fason ilişkisi doğru kurulduğunda her iki taraf için de sağlıklı bir iş modelidir. Sorun, ilişkinin gerçek niteliğinin belgelerle örtüşmediği durumlarda ortaya çıkar.
Hukuki Danışmanlık Alın
Fason üretim sözleşmeleriniz ve alt işverenlik ilişkileriniz için bir iş hukuku avukatına danışmanızı öneririz.