Havacılık Hukuku Rehberi Bülten 1: Havacılıkta İş ve Operasyon Hukuku 01 / 06

Bülten 1 · Gönderi 1

Havacılıkta İş Sözleşmesi ve
Çalışma Düzeninin Özellikleri

Aynı havayolu şirketinde pilot ve kabin memuru Borçlar Kanunu'na, ramp ve yer hizmetleri personeli ise İş Kanunu'na tabi olabilir. Bu ayrım hakların kaynağını baştan değiştirir.

4857 s. Md. 4/1-(a)TBK Md. 393 vd.6356 s. TİS

İçindekiler

1. Hangi Kanun Kime Uygulanır?
2. TBK Hizmet Sözleşmesi Rejiminin Temel Özellikleri
3. Havacılık İş Sözleşmesinin Tipik Maddeleri
4. Eğitim Giderleri ve Çalışma Taahhüdü
5. Toplu İş Sözleşmesi ve Sendikal Haklar
6. Başlıca Mevzuat ve Kaynaklar

Havacılık sektöründe çalışanların hukuki statüsü tek bir kanunla belirlenmez. Uçuş personeli ile yer ve teknik personel farklı hukuki rejimlere tabi olabilir; bu fark işe iade, kıdem ve ihbar tazminatı, fazla çalışma ve iş güvencesi gibi hakların kaynağını doğrudan etkiler.

Bu yazı serinin giriş yazısıdır. Hukuki rejimi, bu rejimin temel özelliklerini, havacılık iş sözleşmesine özgü maddeleri ve eğitim giderleri uyuşmazlıklarını ele alıyor. Sonraki yazılarda uçuş ekibinin çalışma ve dinlenme süreleri, fesih ve tazminat rejimi, yer hizmetleri, dispeçerlerin statüsü ve hava kargo taşıyıcı sorumluluğu işlenmektedir.

01

Hangi Kanun Kime Uygulanır?

Kural, 4857 sayılı İş Kanunu'nun kapsam maddesinde yer alır. Madde, bazı iş ve işyerlerinde Kanun hükümlerinin uygulanmayacağını belirtir.

4857 sayılı İş Kanunu, Md. 4/1-(a)

Madde 4'ün birinci fıkrası, sayılan iş ve işyerlerinde "bu Kanun hükümleri uygulanmaz" der; (a) bendinde "deniz ve hava taşıma işlerinde" ifadesi yer alır.

Yargıtay kararlarında bu hüküm, "deniz ve hava taşıma işlerinde çalışanlar" hakkında Kanun hükümlerinin uygulanmayacağı şeklinde aktarılmaktadır. Deniz taşıma işleri 854 sayılı Deniz İş Kanunu'na tabidir. Hava taşıma işleri için ise ayrı bir iş kanunu yoktur; bu nedenle Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır.

Uçuş personeliPilot, kabin memuru, uçuş mühendisi ve benzeri uçucu personel, hava taşıma işlerinde çalışan olarak İş Kanunu kapsamı dışında kalır. Hizmet sözleşmesi TBK Md. 393 ve devamı hükümlerine tabidir. Haklar bireysel sözleşme, toplu iş sözleşmesi ve işyeri uygulamasından doğar.Yer hizmetleri personeliRamp, yolcu hizmetleri (check-in), kargo ve posta terminali, ikram ve temizlik gibi yer hizmetlerinde çalışanlar uçuşa katılmadığından kural olarak 4857 sayılı İş Kanunu'na tabidir.Teknik ve idari personelHat bakım teknisyenleri, mühendisler ve ofis personeli ile uçuş operasyon merkezinde çalışanlar bakımından da işin niteliğine göre değerlendirme yapılır; uçuşa fiilen katılmayan yer personeli bakımından İş Kanunu uygulaması esastır.

Sınır Tartışmaları

Hangi işin 'hava taşıma işi' sayılacağı somut olayda tartışmalı olabilir. Belirleyici ölçüt genellikle işin fiilen uçuş faaliyetinin içinde yapılıp yapılmadığıdır. Bu nedenle sözleşmede çalışanın pozisyonu ve görev tanımı açıkça yazılmalıdır.

Uygulamadaki Sonuçlar

İş Kanunu uygulanmadığı için uçuş personeli bakımından 4857 sayılı Kanun'daki iş güvencesi (işe iade), İş Kanunu'ndaki ihbar süreleri ve fazla çalışma düzenlemesi kendiliğinden geçerli olmaz. Aynı şekilde, kıdem tazminatının kanuni dayanağı da İş Kanunu sistemine bağlı olduğundan, uçuş personeli için bu hak sözleşme, toplu iş sözleşmesi veya yerleşik işyeri uygulamasından doğabilir. Bu konular serinin üçüncü yazısında ele alınmaktadır.

02

TBK Hizmet Sözleşmesi Rejiminin Temel Özellikleri

TBK'nın hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri, İş Kanunu'na göre daha az emredici ve sözleşme özgürlüğüne daha açıktır. Bu durum işveren için esneklik, işçi için ise sözleşmenin yazılı ve ayrıntılı olmasının önemini artırır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, Md. 430/1

"Belirli süreli hizmet sözleşmesi, aksi kararlaştırılmadıkça, fesih bildiriminde bulunulmasına gerek olmaksızın, sürenin bitiminde kendiliğinden sona erer."

Belirli süreli sözleşmeSüre bitiminde kendiliğinden sona erer (Md. 430). Başlangıçta on yıldan uzun süreli kurulan belirli süreli sözleşmeyi, on yıl geçtikten sonra taraflardan her biri altı aylık bildirim süresine uyarak feshedebilir.Belirsiz süreli sözleşmeBildirim sürelerine uyularak feshedilir. TBK Md. 432'ye göre bildirim süresi; hizmet süresi bir yıla kadar olanlar için iki hafta, bir yıldan beş yıla kadar olanlar için dört hafta, beş yıldan fazla olanlar için altı haftadır. Bu süreler İş Kanunu Md. 17'deki sürelerden farklıdır.Deneme süresiTBK Md. 433 uyarınca deneme süresi en çok iki aydır. Havacılıkta işe alım sonrası tip eğitimi ve hat eğitimi süreçleriyle birlikte düşünülmelidir.Haklı sebeple fesihTBK Md. 435; taraflardan her biri haklı sebep varsa sözleşmeyi bildirim süresine uymaksızın feshedebilir. Haklı sebebin neler olduğu TBK'da sayılmamış, genel ölçüt benimsenmiştir.

Bildirim Süreleri Karşılaştırması

TBK Md. 432 (uçuş personeli): 2 hafta / 4 hafta / 6 hafta (hizmet süresine göre: 1 yıla kadar / 1-5 yıl / 5 yıldan fazla)

İş Kanunu Md. 17 (yer personeli): 2 / 4 / 6 / 8 hafta (6 aydan az / 6 ay-1,5 yıl / 1,5-3 yıl / 3 yıldan fazla)

Sürelerin farklılığı, aynı şirketteki iki çalışan grubunun fesih maliyetini farklılaştırır.

03

Havacılık İş Sözleşmesinin Tipik Maddeleri

Uçuş personeli sözleşmeleri, standart bir iş sözleşmesinden farklı olarak lisans, sağlık sertifikası, eğitim ve çalışma düzeni gibi havacılığa özgü unsurlar içerir.

Lisans ve sertifika şartıPilotlar için SHGM tarafından düzenlenen geçerli pilot lisansı (Pilot Lisans Yönetmeliği SHY-1, RG 02.06.2017 / 30084) ve geçerli sağlık sertifikası, kabin ekibi için ilgili yetki belgesi aranır. Bu belgelerin kaybı veya askıya alınması sözleşmenin ifasını etkiler; sözleşmede belgenin süresinde yenilenmesi, kaybı halinde izleyecek süreç (ücretsiz izin, farklı görev, fesih) ve sorumluluk dağılımı açıkça yazılmalıdır.Ana üs ve görev yeriUçuş görev ve dinlenme sürelerinin hesabında 'ana üs' belirleyicidir (SHT-FTL). Ana üsün değiştirilmesi işçi için taşınma ve aile hayatı bakımından ağır sonuçlar doğurabileceğinden, tek taraflı değişikliğin sınırları sözleşmede düzenlenmelidir.Ücret yapısıSabit ücret yanında uçuş saati başına ödeme, görev harcırahı (gündelik), nöbet-rezerv ödemesi, prim ve kâr payı gibi değişken kalemler bulunur. Hangi kalemlerin sürekli nitelikte olduğu, sonraki tazminat hesaplarında önem taşır.Çalışma düzeniGörev çizelgesi (roster), nöbet ve rezerv, boş gün ve izin uygulamaları sözleşmede ve işletme el kitaplarında düzenlenir; ancak SHT-FTL'deki üst sınırlar ve dinlenme süreleri sözleşmeyle aşılamaz (ikinci yazıya bakınız).Rekabet yasağı ve gizlilikTBK Md. 444 ve devamı koşullar altında rekabet yasağına izin verir; yasağın yer, zaman ve işin türü bakımından sınırlandırılması gerekir ve süre kural olarak iki yılı aşamaz. Pilot ve kabin personelinin başka bir havayoluna geçişinde bu hükümlerin ölçülülüğü sıkça tartışılır.Test ve disiplin politikalarıAlkol ve uyuşturucu testi, emniyet raporlama, sosyal medya ve basın ilişkileri gibi konularda işletme politikaları sözleşmeye atıf yoluyla bağlayıcı hâle getirilir; çalışana yazılı bildirim ve imza ile tebliğ edilmelidir.

SHT-FTL, Md. 4/1-(b) (Ana üs tanımı)

"Ana üs: İlgili ekip üyesinin genel olarak bir görev süresine veya görev süreleri serisine başladığı veya son verdiği ve normal koşullar altında işleticinin ilgili ekip üyesinin konaklamasından sorumlu olmadığı, işletici tarafından ekip üyesine tayin edilen mahalli."

Ana üs, dinlenme sürelerinin ve konaklama sorumluluğunun hesabında belirleyici olduğundan, iş sözleşmesinde ana üsün tanımlanması ve değişiklik usulünün yazılması önemlidir.

04

Eğitim Giderleri ve Çalışma Taahhüdü

Havacılıkta tip eğitimi (type rating), pilot adayı eğitimi ve hat eğitimi yüksek maliyetlidir. İşverenler bu maliyeti korumak için eğitim sözleşmesi ve belirli süre çalışma taahhüdü isteyebilir.

Ayrı sözleşmeYargıtay uygulamasında, eğitim giderlerinin iş sözleşmesi dışında bağımsız bir sözleşmeyle kararlaştırılması ve işçi tarafından imzalanması halinde, iş sözleşmesi işverence sona erdirilse dahi işçinin eğitim giderini ödemesi gerekebileceği kabul edilmiştir. Ancak sözleşmenin içeriği ve ödeme planı ayrıca değerlendirilir.OrantılandırmaEğitim giderleri, işçinin taahhüt süresi içinde fiilen çalıştığı süreye göre orantılandırılarak hesaplanır; işçi eğitim sonrası belirli bir süre çalışmışsa iade edilecek tutar bu süreye göre azaltılmalıdır.ÖlçülülükCezai şart aşırı ise hâkim tarafından indirilebilir (TBK Md. 182/3). Eğitim giderinin gerçek tutarını aşan, işçinin tüm çalışma süresini bağlayan ve kur farkıyla büyüyen taahhütler uyuşmazlık konusu olmaktadır.Gider ispatıTalep edilebilecek tutarın, işverenin eğitim için fiilen yaptığı ve ispat ettiği giderlerle sınırlı olması gerektiği yönünde yargı uygulaması vardır. Toplu verilen eğitimlerde kişi başı tutar, aynı dönemde eğitim alan işçi sayısına bölünerek belirlenmelidir.

Döviz Cinsinden Borçlar

Eğitim bedelinin Euro veya ABD doları üzerinden belirlendiği ve maaşın Türk Lirası ödendiği düzenlemelerde, kur artışı nedeniyle borcun azalmak yerine artması ve ölçülülük tartışması sık karşılaşılan bir uyuşmazlıktır. Taraflar eğitim borcunun para birimini, kur esasını ve geri ödeme planını açıkça yazmalıdır.

• Eğitim sözleşmesini iş sözleşmesinden ayrı, açık ve anlaşılır biçimde düzenleyin; eğitimin içeriği, süresi ve maliyeti belirtilmelidir.

• Çalışma taahhüt süresini eğitimin niteliğine ve maliyetine göre makul tutun.

• Çalışılan süreye göre azalan bir geri ödeme tablosu ekleyin.

• Eğitim giderlerini belgeleyin ve işçiye ayrıntılı olarak bildirin.

• İşçinin haklı nedenle fesih halinde geri ödeme yükümlülüğünün doğup doğmayacağını açıkça yazın.

05

Toplu İş Sözleşmesi ve Sendikal Haklar

Uçuş personeli için kanunda hava taşıma işlerine özgü bir iş kanunu bulunmadığından, haklar önemli ölçüde bireysel sözleşme ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu kapsamındaki toplu iş sözleşmeleriyle belirlenir. Akademik çalışmalarda, tüm uçuş personelini kapsayan özel bir düzenlemenin eksikliği sık vurgulanmaktadır.

Sendikalı çalışan

TİS'in normatif hükümleri

Toplu iş sözleşmesindeki ücret, kıdem tazminatı, çalışma düzeni, boş gün ve disiplin hükümleri, bireysel sözleşmeye üstün şekilde uygulanır.

Sendikasız çalışan

Bireysel sözleşme

Haklar bireysel sözleşme ve işyeri uygulamasından doğar; sözleşmedeki boşluklar TBK'nın genel hükümleriyle doldurulur.

İşveren

Sözleşme ve uygulama tutarlılığı

Farklı çalışan gruplarına farklı koşullar uygulanması, eşit davranma borcu ve işyeri uygulaması bakımından dikkatle yönetilmelidir.

Çalışan

Yazılı belge ve kayıt

Çizelge, ödeme ve eğitim kayıtlarının saklanması, sonradan doğacak uyuşmazlıklarda ispat açısından önemlidir.

06

Başlıca Mevzuat ve Kaynaklar

4857 s. İş KanunuMd. 4/1-(a) kapsam dışı işler; Md. 17 bildirim süreleri.6098 s. Türk Borçlar KanunuMd. 393 vd. hizmet sözleşmesi; Md. 430 belirli süreli sözleşme; Md. 432 bildirim süreleri; Md. 433 deneme süresi; Md. 435 haklı sebeple fesih; Md. 444 vd. rekabet yasağı; Md. 182/3 cezai şartın indirilmesi.6356 s. Sendikalar ve TİS KanunuToplu iş sözleşmesi ve sendikal haklar.854 s. Deniz İş KanunuDeniz taşıma işleri (karşılaştırma için).2920 s. Türk Sivil Havacılık KanunuSivil havacılık faaliyetlerinin genel çerçevesi; idari yaptırımlar (Md. 143).Pilot Lisans Yönetmeliği (SHY-1)RG 02.06.2017 / 30084; Ek Md. 1 idari yaptırımlar (RG 01.07.2022 / 31883 değişikliği).SHT-FTLUçuş ve görev süresi sınırlamaları ile dinlenme gereklilikleri talimatı (ikinci yazıda).Yargıtay 9. HD, 25.06.2018, E. 2015/36466, K. 2018/13572Hava taşıma işinde uçucu personelin BK hizmet akdi hükümleri kapsamında değerlendirilmesi ve işyeri uygulamasına dayalı kıdem tazminatı iddiasının araştırılması.

Serinin Sonraki Yazısı

Uçuş Ekibi Çalışma ve Dinlenme Süreleri (FTL)

SHT-FTL'de günlük ve kümülatif sınırlar, dinlenme süreleri, nöbet-rezerv, kaptan takdiri ve yaptırımlar.

→

Hukuki Danışmanlık Alın

Somut durumunuz için bir havacılık hukuku avukatına danışmanızı öneririz. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla, Ekim 2026 itibarıyla yürürlükte olan mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır. Havacılık mevzuatı sık değiştiğinden güncel metinler için SHGM mevzuat sayfası ve Resmî Gazete esas alınmalıdır.

Havacılık İş HukukuPilotKabin MemuruTBK Hizmet SözleşmesiEğitim GideriToplu İş Sözleşmesi