Havacılık Hukuku Serisi 2/6: Uçuş Ekibi Çalışma ve Dinlenme Süreleri: SHT-FTL
Havacılık Hukuku Rehberi Bülten 1: Havacılıkta İş ve Operasyon Hukuku 02 / 06
Bülten 1 · Gönderi 2
Pilot ve kabin memurunun ne kadar çalışabileceğini ve ne kadar dinlenmesi gerektiğini bir emniyet talimatı belirler. Bu sınırlar sözleşmeyle aşılamaz.
SHT-FTL Rev.02 2920 s. Kanun Md. 143 ORO.FTL
İçindekiler
- Hukuki Çerçeve: SHT-FTL'nin Konumu
- Temel Kavramlar
- Sayısal Sınırlar: Günlük UGS ile Kümülatif Görev ve Uçuş Süreleri
- Dinlenme, Boş Gün, Nöbet ve Rezerv
- Yorgunluk, Kaptan Takdiri ve Görevden Kaçınma
- Denetim ve Yaptırımlar
- Başlıca Mevzuat ve Kaynaklar
Uçuş ve kabin ekibinin çalışma süresi, sıradan bir iş hukuku konusu değildir; aşırı yorgunluğun uçuş emniyetini tehlikeye atması nedeniyle bir emniyet düzenlemesidir. Bu düzenlemenin Türkiye'deki karşılığı SHGM'nin SHT-FTL talimatıdır.
Bu yazıda talimatın hukuki konumunu, temel kavramlarını, sayısal sınırlarını, dinlenme ve nöbet kurallarını, kaptanın takdir yetkisini ve ihlal halinde uygulanan yaptırımları, talimat metnine atıf yaparak ele alıyoruz.
01
Hukuki Çerçeve: SHT-FTL'nin Konumu
Uçuş ve Görev Süresi Sınırlamaları ile Dinlenme Gereklilikleri Talimatı (SHT-FTL), 12.10.2015'te yayımlanmış ve 01.01.2017'de yürürlüğe girmiştir. Bu yazıda esas alınan metin 17.01.2018 tarihli 02 numaralı revizyondur.
SHT-FTL, Md. 2 (Kapsam)
"Bu Talimat, Bakanlık tarafından ruhsatlandırılmış havayolu işletmelerinin, havayolu işletmelerinde görevli ilgili yönetici personeli ile geçerli lisans ve/veya sertifika sahibi olan uçuş ve kabin ekibi üyelerinin uymak zorunda oldukları usul ve esasları kapsar."
SHT-FTL, Md. 3 (Dayanak)
Talimat; 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu, 5431 sayılı SHGM Kanunu ve Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliği'ne (SHY 6A) dayanır; hazırlanırken Avrupa Komisyonu'nun 83/2014 sayılı düzenlemesi ve EASA kılavuz dokümanları esas alınmıştır.
Talimatın Ek-1'i, AB'deki ORO.FTL (organizasyon gereklilikleri) ve CS FTL (sertifikasyon şartnamesi) numaralandırmasını aynen taşır; bu nedenle maddelere 'ORO.FTL.210' gibi atıf yapılır.
Eski düzenleme
Uçucu Ekip Uçuş Görev ve Dinlenme Süreleri ile Uygulama Esasları Talimatı (SHT-6A.50), SHT-FTL'nin Md. 12'si uyarınca 01.01.2017 itibarıyla yürürlükten kaldırılmıştır.
Geçiş süreci
Bazı sınırlar için geçiş 01.01.2019'a kadar tamamlanmıştır (Md. 11 ve Geçici Ek-1); bu yazıdaki sınırlar geçiş sonrası değerlerdir.
Kapsam
Havayolu işletmelerinin uçuş ve kabin ekipleri; kargo havayolları da dâhildir. Hava taksi ve genel havacılık için ayrı talimat (SHT-FTL/HG) vardır.
İş hukuku ile ilişkisi
Talimat azami sınırları emniyet bakımından belirler. Fazla çalışma ücreti, ek ödeme ve izin gibi parasal ve sözleşmesel sonuçlar iş hukuku (TBK, toplu iş sözleşmesi) açısından ayrıca değerlendirilir.
02
Temel Kavramlar
Talimatın anlaşılması için 'görev süresi', 'uçuş görev süresi' ve 'uçuş süresi' ayrımı kritiktir. Sınırlar bu üç kavram üzerinden ayrı ayrı uygulanır.
Görev süresi (Md. 4/s)
Ekip üyesinin işletici tarafından görev için görev yerine intikal etmesinin veya göreve başlamasının gerekli görüldüğü anda başlayan ve uçuş sonrası görev dâhil tüm görevlerden muaf olduğu anda sona eren süre.
Uçuş görev süresi (UGS)
Göreve başlamanın gerekli görüldüğü anda başlayan ve son sektörün sonunda hava aracının nihai olarak durup motorların kapatıldığı anda sona eren süre.
Uçuş süresi (block time)
Hava aracının kalkış için park yerinden ilk hareket ettiği andan, belirlenmiş park yerinde durup motorların kapatılmasına kadar geçen süre.
Dinlenme süresi
Ekip üyesinin tüm görevlerden, nöbetten ve rezervden muaf olduğu, sürekli, kesintisiz ve tanımlanmış süre.
Nöbet ve rezerv
Nöbet: önceden bildirilmiş ve tanımlanmış süre boyunca görev tebliği almak üzere hazır bulunma. Rezerv: işletici tarafından asgari 10 saat önceden tebliğ edilen görev için hazır bulunma.
Ana üs
Ekip üyesinin görev veya görev serisine başladığı ya da son verdiği, işleticinin normal koşullarda konaklamasından sorumlu olmadığı, işletici tarafından tayin edilen yer.
Biyolojik uyku saat düzeni (WOCL)
İntibak edilen zaman dilimindeki 02:00 ile 05:59 arası.
Ağır uçuş programı
Erken saatte başlayan görev için 05:00-06:59 arasında başlayan, geç saatte sona eren görev için 00:00-01:59 arasında sona eren görev süresi.
03
Sayısal Sınırlar: Günlük UGS ile Kümülatif Görev ve Uçuş Süreleri
Talimat üç ayrı sınır katmanı kurar: tek bir görev gününün üst sınırı, kısa ve uzun dönemde biriken görev süresi ve biriken uçuş süresi.
SHT-FTL, Ek-1, ORO.FTL.210 (Uçuş ve görev süreleri)
Görev süresi birbirini izleyen herhangi 7 gün içinde 60 saati, 14 gün içinde 110 saati, 28 gün içinde 190 saati ve bir takvim yılı içinde 2000 saati aşamaz. Uçuş süresi 28 gün içinde 100 saati, takvim yılı içinde 900 saati ve birbirini izleyen 12 takvim ayı içinde 1000 saati aşamaz.
Madde metni, sınırların 'o süre boyunca uygulanabildiği ölçüde eşit oranda yayılmasını' da öngörür. Yıllık 900 saatlik uçuş süresi sınırı 01.01.2019'dan itibaren uygulanmaktadır.
7 gün
60 görev saati
14 gün
110 görev saati
28 gün
190 görev saati; 100 uçuş saati
Takvim yılı
2000 görev saati; 900 uçuş saati
12 takvim ayı
1000 uçuş saati
Azami Günlük Uçuş Görev Süresi (İntibak Edilmiş Ekip, Tablo 2)
Günlük sınır, UGS'nin referans zamandaki başlangıç saatine ve uçulan sektör (iniş-kalkış) sayısına göre belirlenir. Aşağıda tablodan seçilmiş değerler gösterilmektedir; tam tablo talimatın Ek-1, ORO.FTL.205(b)(1) bölümündedir.
06:00–13:29 başlangıç
1-2 sektör: 13:00 · 3 sektör: 12:30 · 4 sektör: 12:00 · 5 sektör: 11:30 · 6 sektör: 11:00 · 10 sektör: 09:00
17:00–04:59 başlangıç
1-2 sektör: 11:00 · 3 sektör: 10:30 · 4 sektör: 10:00 · 5 sektör: 09:30 · 6 ve üzeri sektör: 09:00
05:00–05:14 başlangıç
1-2 sektör: 12:00 · 3 sektör: 11:30 · 4 sektör: 11:00
Bilinmeyen intibak (Tablo 3)
1-2 sektör: 11:00 · 3 sektör: 10:30 · 4 sektör: 10:00 · 5 sektör: 09:30 · 6-8 sektör: 09:00
Uzatma İmkânları
Uçuş sırasında dinlenme olmadan
1 saate kadar
Birbirini izleyen 7 gün içinde en fazla 2 kez uygulanabilir; uçuş öncesi ve sonrası dinlenme asgari 2'şer saat (veya uçuş sonrası 4 saat) artırılır. Uzatma önceden planlanır (ORO.FTL.205(d)).
Uçuş sırasında dinlenme ile
14-17 saate kadar
Bir ilave uçuş ekibi üyesiyle Sınıf 3 / 2 / 1 dinlenme olanağında 14 / 15 / 16 saat; iki ilave ekip üyesiyle 15 / 16 / 17 saate kadar. UGS en fazla 3 sektörle sınırlıdır.
Açık mesai
Molanın %50'sine kadar
Yerde verilen, asgari ardışık 3 saatlik mola ve uygun konaklama tesisi koşuluyla azami UGS uzatılabilir (ORO.FTL.220).
Kaptan takdiri
+2 / +3 saat
Öngörülemeyen hallerde günlük UGS 2 saatten, artırılmış uçuş ekibiyle 3 saatten fazla artırılamaz (ORO.FTL.205(f)).
04
Dinlenme, Boş Gün, Nöbet ve Rezerv
Sınırlar yalnızca azami çalışma değil, azami çalışmanın ardından zorunlu dinlenmeyi de içerir. Çalışma düzeninin uyku imkânını koruması talimatın ana ilkesidir.
SHT-FTL, Ek-1, ORO.FTL.235(a) ve (b) (Asgari dinlenme)
Ana üste başlayan UGS öncesindeki asgari dinlenme, bir önceki görev süresi kadar veya 12 saat; hangisi uzunsa odur. Ana üs dışında veya geçici üste uygun konaklama tesisinde ise bir önceki görev süresi kadar veya 10 saat olacak ve bu süre seyahat ve fizyolojik ihtiyaçlara ilaveten 8 saatlik uyku imkânını kapsayacaktır.
Tazeleme dinlenmesi
Asgari 36 saat ve 2 yerel gecedir. Bir tazeleme dinlenmesinin bitimi ile bir sonrakinin başlangıcı arasında 168 saatten fazla süre geçemez; her ay iki kez 2 yerel güne çıkarılır (ORO.FTL.235(d)).
Kısaltılmış dinlenme
Ana üste 12 saat, ana üs dışında 10 saatten kısa olamaz; iki tazeleme dinlenmesi arasında en fazla 2 kısaltılmış dinlenme kullanılabilir (CS FTL.1.235(c)).
Boş gün
Her takvim ayı için asgari 7 yerel gün, her takvim yılı için asgari 96 yerel gün; çalışılan gün sayısı ile orantılı verilir (Council Directive 2000/79/EC'ye atıfla).
Rezerv
Rezerv görev çizelgesinde yer alır; görev tebliği ile görev başlangıcı arasında asgari 10 saat bulunur ve bu sürenin 8 saati, işletici tarafından temas kurulmayacak uyku süresidir (CS FTL.1.230).
Havaalanı nöbeti
Bütünüyle görev süresi sayılır; işletici konaklama tesisi sağlamak zorundadır (ORO.FTL.225).
Havaalanı dışı nöbet
Azami süre 16 saattir; nöbette harcanan sürenin %25'i görev süresi olarak sayılır (CS FTL.1.225(b)).
Çizelge ilanı
Görev çizelgeleri asgari 14 gün önceden veya 28 günü içerecek şekilde asgari 7 gün önceden yayımlanır (AMC1 ORO.FTL.110(a)).
Kayıtlar
Uçuş, görev ve dinlenme süreleri ile ana üs kayıtları 24 ay boyunca muhafaza edilir; ekip üyesine talep halinde kopyası verilir (ORO.FTL.245).
05
Yorgunluk, Kaptan Takdiri ve Görevden Kaçınma
Talimat yalnızca işletmeye değil, ekip üyesine de sorumluluk yükler. Ekip üyesi yorgunsa uçmama yükümlülüğü altındadır.
SHT-FTL, Ek-1, IR-ORO.FTL.115 (Ekip üyesi sorumlulukları)
Ekip üyeleri "aşırı yorgunluktan muzdarip olduğunu biliyor veya şüphe ediyorsa veya kendisini başka şekilde uçuşu tehlikeye atabilecek ölçüde elverişsiz durumda hissediyorsa hava aracında görev almayacaklardır."
SHT-FTL, Ek-1, ORO.FTL.205(f) (Kaptan pilot kararı ve yetkisi)
Öngörülemeyen hallerde azami günlük UGS 2 saatten fazla artırılamaz; artırılmış uçuş ekibiyle 3 saat. Takip eden dinlenme kısaltılabilir ancak "hiçbir durumda 10 saatin altında olamayacaktır." Artırım 1 saati aşarsa kaptan raporunun bir kopyası, işletici yorumlarıyla birlikte olaydan en geç 28 gün içinde SHGM'ye gönderilir.
Aynı maddenin (f)(6) bendi, işleticinin bu takdir hakkının kullanımına ilişkin 'cezaya dayalı olmayan bir süreç' uygulamasını ve bunu işletme el kitabında tanımlamasını öngörür.
Çalışan açısından
Görevden kaçınma
Yorgunluk nedeniyle görev almama, talimat uyarınca bir yükümlülüktür. Bu nedenle bu gerekçeyle yapılan bir kaçınmanın tek başına disiplin yaptırımına veya haklı fesih gerekçesine dönüştürülmesi talimatın amacıyla çelişir; ancak beyanın samimi ve gerekçeli olması beklenir ve somut olayın koşulları ayrıca değerlendirilir.
İşveren açısından
Planlama yükümlülüğü
İşletici, çizelgeleri yeterli dinlenmeye imkân verecek ve aşırı yorgunluktan arındıracak şekilde planlamakla yükümlüdür (ORO.FTL.110); planlanan UGS'lerin gerçekleşen süresi sezon boyunca azami sürenin %33'ünden fazla aşılıyorsa tarife veya ekip düzenlemesi değiştirilmelidir.
Aşırı yorgunluk risk yönetimi
FRM
Gerekli hallerde işletici, yönetim sisteminin parçası olarak yorgunluk risk yönetimi (FRM) tesis eder; tehlike belirleme, risk değerlendirme ve emniyet güvence süreçlerini yürütür (ORO.FTL.120).
Eğitim
Yorgunluk yönetimi eğitimi
Ekip üyeleri, çizelge hazırlayan personel ve yönetim personeli yorgunluk yönetimine ilişkin başlangıç ve yenileme eğitimi almalıdır (ORO.FTL.250).
06
Denetim ve Yaptırımlar
SHT-FTL, Md. 9 (Aykırı davranışlar ve idari yaptırımlar)
Talimata aykırı davranan işleticiler, sorumlu yönetici personel ve ekip üyeleri hakkında 2920 sayılı Kanun'un 143. maddesi ve/veya SHY-İPC uyarınca idari para cezası uygulanır. Kusur derecesine göre ayrıca "ilgili ekip üyelerinin lisansı veya sertifikası azami 6 (altı) ay süre ile askıya alınabilir veya iptal edilebilir."
Denetim (Md. 8)
SHGM denetim yapmaya yetkilidir; işletmelerin uçuş kayıtları, ekiplerin şahsi uçuş kayıtları ve kule kayıtları dikkate alınır. Uyumsuzluk ve ihlaller SHGM'ye 7 iş günü içinde bildirilir.
Sorumluluk (Md. 10)
İşletmeler ekip planlamadan sorumlu yönetici personel görevlendirir; talimat gerekliliklerinin yerine getirilmesinden işletmeler ve ekip üyeleri SHGM'ye karşı sorumludur.
Planlama yazılımı (Md. 6)
Talimat gerekliliklerinin sağlanmasına yönelik yazılımdaki tüm raporlamalara SHGM'nin erişebilmesi için gerekli tedbirler alınmalıdır.
İstisnalar (Md. 7)
SHGM, gerekçeli başvuru üzerine sınırlama ve sürelerin dışına çıkılmasına müsaade edebilir; devlet görevleri, arama-kurtarma, doğal afet gibi hallerde istisnai uygulamalar yapılabilir.
Güncellik Notu
Bu yazıda talimatın SHGM'nin yayımladığı 17.01.2018 tarihli Rev.02 metni esas alınmıştır. SHGM'nin daha sonraki revizyonları olabileceği ve EASA'nın CS-FTL.1 metnindeki sonraki değişikliklerin (örneğin gece görevlerine ilişkin) Türk metnine yansıyıp yansımadığı ayrıca SHGM mevzuat sayfasından teyit edilmelidir.
07
Başlıca Mevzuat ve Kaynaklar
SHT-FTL (Rev.02, 17.01.2018)
Uçuş ve Görev Süresi Sınırlamaları ile Dinlenme Gereklilikleri Talimatı; yayım 12.10.2015, yürürlük 01.01.2017.
2920 s. Türk Sivil Havacılık Kanunu
Md. 143 idari yaptırımlar.
5431 s. SHGM Kanunu / CBK 4 Md. 437
SHGM'nin düzenleme yetkisi.
Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliği (SHY-6A)
RG 16.11.2013 / 28823.
SHY-İPC
SHGM Tarafından Verilecek İdari Para Cezaları Hakkında Yönetmelik; RG 29.01.2013 / 28543.
EASA ORO.FTL / CS FTL.1
Talimatın esas aldığı AB düzenlemesi (83/2014 sayılı Komisyon Tüzüğü).
SHT-6A.50
Mülga; SHT-FTL Md. 12 ile 01.01.2017'de yürürlükten kaldırılmıştır.
Serinin Sonraki Yazısı
Pilot ve Kabin Memurunun Fesih ve Tazminat Hakları
TBK'ya göre fesih, haksız fesih tazminatı, kıdem tazminatının dayanakları ve lisans kaybında iş sözleşmesi.
→
Hukuki Danışmanlık Alın
Somut durumunuz için bir havacılık hukuku avukatına danışmanızı öneririz. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla, Ekim 2026 itibarıyla yürürlükte olan mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır. Havacılık mevzuatı sık değiştiğinden güncel metinler için SHGM mevzuat sayfası ve Resmî Gazete esas alınmalıdır.
SHT-FTL Uçuş Görev Süresi Dinlenme Süresi Pilot Kabin Memuru Aşırı Yorgunluk