Havacılık Hukuku Serisi 5/6: Dispeçer ve Uçuş Operasyon Personelinin Hukuki Statüsü
Havacılık Hukuku Rehberi Bülten 1: Havacılıkta İş ve Operasyon Hukuku 05 / 06
Bülten 1 · Gönderi 5
Dispeçer, uçuşun planlanmasını, takibini ve operasyonel kontrolünü sağlayan lisanslı uzmandır. Lisansı SHGM verir; eğitim ve yetkinliğin sürekliliği ise işleticinin yükümlülüğüdür.
SHY-UHU UOD-2026/1 Genelge SHT-OPS
İçindekiler
- Uçuş Harekât Uzmanı Kimdir?
- Lisans Rejimi: SHY-UHU
- İşletici Yükümlülükleri: UOD-2026/1 Genelgesi
- Sorumluluk Katmanları
- Çalışma Koşulları: Vardiya, Gece Çalışması ve Dinlenme
- Lisans Kaybı, Başarısızlık ve İş Sözleşmesi
- Başlıca Mevzuat ve Kaynaklar
Uçuş harekât uzmanı (dispeçer), uçağın yerden yönetildiği operasyon kontrol merkezinin lisanslı çalışanıdır. Uçuş planını hazırlar, uçuşu izler ve uçuş ekibiyle koordinasyonu sağlar. Hukuki statüsü, hem havacılık mevzuatından hem iş hukukundan beslenen karma bir yapıdır.
Bu yazıda dispeçerin mesleki tanımını, SHY-UHU lisans rejimini, SHGM'nin 2026 tarihli UOD-2026/1 sayılı Genelgesi ile getirilen işletici yükümlülüklerini, sorumluluk katmanlarını ve çalışma koşullarını ele alıyoruz.
01
Uçuş Harekât Uzmanı Kimdir?
Meslek, SHY-UHU'da ve SHGM genelgesinde birbirini tamamlayan tanımlarla çerçevelenmiştir.
SHY-UHU, Md. 4/1-(g) (Uçuş harekât uzmanı)
Uçuş Harekât Uzmanı/Uçuş Dispeçeri (FD): "Her türlü sivil hava aracının uçuş … planlanmasını, uygulanmasını, takibini, yönetimini ve kontrolünü sağlamakla sorumlu lisanslı" personeldir.
Alıntıdaki üç noktalı bölümde SHY-UHU'nun tanımındaki uçuş operasyonunun niteliğine ilişkin ibare yer alır; tanımın tam metni yönetmelikten okunmalıdır.
UOD-2026/1 Genelgesi, Md. 4/1-(t) (Uçuş harekât uzmanı)
"SHY-UHU Yönetmeliği kapsamında geçerli uçuş harekât uzmanı lisansına sahip olan ve işletici bünyesinde uçuş planlama, uçuş takibi, operasyonel kontrol ve ilgili koordinasyon görevlerini yerine getiren lisanslı personeli."
Uçuş Harekât Uzmanı (FD)
Lisanslı dispeçer; uçuş planlama, takip ve operasyonel kontrol görevlerini yürütür.
Öğretmen Uçuş Harekât Uzmanı (FDI)
Dispeçer eğitimi verecek, en az 5 yıl uçuş harekât uzmanı olarak çalışmış öğretmen dispeçer.
Asistan Uçuş Harekât Uzmanı (AFD)
Uçuş harekât kontrol merkezinde lisanssız olarak, sorumlu bir uçuş harekât uzmanı yanında görev yapan personel.
02
Lisans Rejimi: SHY-UHU
Uçuş Harekât Uzmanı Lisans Yönetmeliği (SHY-UHU), 16.03.2016 tarihli ve 29655 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış ve 1972 tarihli SHD: T-44 yönetmeliğini yürürlükten kaldırmıştır.
Yayım ve değişiklikler
RG 16.03.2016 / 29655; 15.01.2019 tarihli (30656 mükerrer) ve 17.04.2022 tarihli değişiklikler. SHGM, 12.06.2025'te yönetmeliğin ikinci revizyon taslağını paydaş görüşlerine açmıştır; metin değişebilir.
Lisans düzenleme
SHGM, yönetmelikte belirtilen teorik ve uygulamalı eğitimler ile asgari staj deneyimi şartlarını sağlayanlara uçuş harekât uzmanı lisansı düzenler. Lisans başvurusu, yönetmeliğin Ek-3'ünde belirtilen belgelerle yapılır (Md. 18).
Uygulamalı eğitim
Yönetmeliğin 17.04.2022 tarihli sürümüne göre uygulamalı eğitim; vardiya görevine dâhil olmaksızın sınıf ortamında uçuş planı hazırlama, ekip brifingi ve uçuş takip süreçleri ile toplam 25 saatlik pratik eğitim ve uçuş operasyonunun gözlemlendiği 4 saatlik eğitimi kapsar.
Lisans süresi
SHGM'nin yönetmeliğin yayımı sırasındaki duyurusuna göre uçuş harekât uzmanı lisansı 2 yıl için düzenlenir.
Emniyet ihlali
Aynı duyuruya göre uçuş emniyetini ihlal eden lisanslı uçuş harekât uzmanlarının lisansı 6 ay süreyle askıya alınır; yönetmelik, SHY-İPC kapsamında idari para cezası da öngörür. Güncel yaptırım hükümleri metinden teyit edilmelidir.
Eğitim kuruluşları
Uçuş harekât uzmanı eğitimi, yalnızca SHGM tarafından yetkilendirilen kuruluşlarca verilebilir (Md. 5).
03
İşletici Yükümlülükleri: UOD-2026/1 Genelgesi
SHGM'nin 2026 tarihli 'Ticari Hava Taşıma İşletmelerinde Görevli Uçuş Harekât Uzmanlarının (Dispeçer) Eğitim/Kontrol Gereklilikleri ile Bu Eğitim/Kontrolleri İcra Eden Eğitmenlere İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Genelge'si (UOD-2026/1), dispeçerlerin işletici bünyesindeki eğitim ve yeterlilik sürecini ayrıntılı biçimde düzenler.
UOD-2026/1, Md. 8/4 (İşletme dönüşüm eğitimi)
"Uçuş harekat uzmanı, işletme dönüşüm eğitimi kapsamındaki işbaşı eğitimi/kontrolünü başarı ile tamamlamadan uçuş planlama, uçuş takibi veya operasyonel kontrol görevlerinde bağımsız görev alamaz ve tek başına vardiya görevine planlanamaz."
UOD-2026/1, Md. 10/7 (Tazeleme eğitimi)
"Tazeleme eğitimini süresi içerisinde tamamlamayan veya ilgili ölçme-değerlendirme sürecinde başarısız olan personel, gerekli eğitim ve başarı kriterini sağlayana kadar bağımsız vardiya görevine planlanamaz."
UOD-2026/1, Md. 6/2 (İşletici sorumluluğu)
"İşletici, bu Genelge kapsamındaki sorumluluklarını başka bir gerçek/tüzel kişiliğe devredemez. Eğitim hizmetinin dışarıdan tedarik edilmesi, işleticinin eğitim programının uygunluğu, uygulanması ve gözetimine ilişkin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz."
İşletme dönüşüm eğitimi (Md. 8)
Yeni istihdam edilen lisanslı dispeçerler için zorunludur; yer dersleri tamamlanmadan işbaşı eğitimine başlanamaz.
İşbaşı eğitimi ve kontrolü (Md. 9)
Uçuş planı hazırlama, hava aracı performansı, kütle-denge, MEL/CDL, NOTAM ve meteorolojik değerlendirme, uçuş takibi ve koordinasyon gibi konularda uygulamalı yürütülür; vardiya görevinden önce başarıyla tamamlanır; başarısız olan ilave eğitim almadan bağımsız vardiyaya planlanamaz.
Tazeleme eğitimi (Md. 10)
12 aylık periyotlarda uygulanır; müfredat en fazla ardışık 3 yıla bölünebilir; tehlikeli maddeler (DGR) eğitimi için tazeleme periyodu 24 aydır.
Alıştırma uçuşu (Md. 11)
Aktif çalışan tüm dispeçerler için 12 aylık periyotlarda, gerçek uçuşta kokpit gözlemci koltuğunda veya uygun simülatörde asgari bir alıştırma uçuşu.
Eğitmen ve kontrolör şartları (Md. 13-16)
Eğitmen dispeçer: geçerli lisans, en az 3 yıllık lisans geçmişi, son 1 yılı işletici bünyesinde olmak üzere en az 2 yıl aktif görev, eğiticinin eğitimi sertifikası, CRM/DRM eğitimi. İşbaşı eğitmeni ve kontrolör dispeçer için en az iki yıl fiilen görev yapmış olma şartı.
Yaptırım ve geçiş (Md. 17, Geçici Md. 1)
Aykırılık halinde 2920 sayılı Kanun Md. 143 ve/veya SHY-İPC kapsamında idari para cezası uygulanır. Mevcut işleticiler, işletme el kitabı Bölüm-D revizyonlarını Genelge yayımından itibaren üç ay içinde SHGM'ye sunar.
Genelge Müfredatı (Ek-1)
Hava hukuku ve ATC, uçuş ilkeleri ve hava aracı sistemleri, işletme el kitabı kullanımı ve operasyon prosedürleri
Hava aracı performansı, navigasyon, uçuş planlama ve izleme, meteoroloji, kütle ve denge kontrolü
MEL/CDL kullanımı, tehlikeli maddeler (DGR), havacılık güvenliği, acil durum müdahale planı, uçuş gözlemi ve CRM/DRM
Müfredat, ICAO Doc 7192 (Bölüm D-3) ve ICAO Doc 10106 referanslarına dayanır.
04
Sorumluluk Katmanları
Dispeçerin sorumluluğu üç ayrı düzeyde ortaya çıkar: idari, iş hukuku ve genel tazminat hukuku. Her düzeyin kuralları farklıdır.
İdari
SHGM karşısında
SHY-UHU ve UOD-2026/1'e aykırılıkta idari para cezası ve lisans yaptırımları uygulanır. İşleticinin de dispeçer eğitimi, kontrolü ve yeterliliğinden sorumluluğu devredilemez (UOD-2026/1 Md. 6/2).
İş hukuku
İşverene karşı
Dispeçer, işleticinin lisanslı çalışanı olarak görev yapar. Görevini özenle yerine getirme (özen ve sadakat) borcu iş sözleşmesinden doğar; iş sözleşmesinden kaynaklanan zarar sorumluluğunda kusur derecesi ve hakkaniyet indirimi gündeme gelir.
Tazminat
Üçüncü kişilere karşı
Uçuş operasyonunda zarar doğması halinde üçüncü kişiler genellikle işleticiyi muhatap alır (hava kargo bakımından altıncı yazıya bakınız). Dispeçer ile kaptan pilot arasındaki görev paylaşımı işletme el kitapları ve operasyonel kontrol sistemine göre belirlenir; kusur dağılımı somut olayda bilirkişi incelemesiyle tespit edilir.
Kayıt ve izlenebilirlik
Delil yönetimi
Uçuş planı, brifing, NOTAM-meteoroloji değerlendirmesi, ekip koordinasyonu ve vardiya devir-teslim kayıtlarının eksiksiz tutulması, hem emniyet yönetimi hem uyuşmazlık halinde ispat açısından önem taşır.
Dengeli Değerlendirme
Dispeçer, uçuş ekibi ve işletici arasındaki sorumluluk dağılımı, işletmenin onaylı el kitaplarındaki operasyonel kontrol tanımına bağlıdır. Bu nedenle sözleşme ve görev tanımlarının, el kitaplarındaki yetki ve sorumluluk tanımlarıyla tutarlı hazırlanması, tarafların haklarını korur.
05
Çalışma Koşulları: Vardiya, Gece Çalışması ve Dinlenme
Dispeçerler 7/24 yürütülen operasyonun içinde çalışır. Çalışma düzenlerinin hukuki dayanağı, uçuş ekibinden farklıdır.
SHT-FTL kapsamı
SHT-FTL Md. 2, talimatı uçuş ve kabin ekibi üyeleriyle sınırlı tutar; dolayısıyla dispeçerin görev ve dinlenme süreleri bu talimatın sınırlarına tabi değildir.
İş Kanunu
Uçuşa fiilen katılmayan yer ve operasyon personeli bakımından İş Kanunu hükümleri uygulanır: haftalık 45 saat, günlük 11 saat, gece çalışması, vardiya ve denkleştirme, fazla çalışma ve ücret (Bülten 3, ikinci yazıya bakınız).
Yorgunluk yönetimi
İşletme, emniyet yönetim sistemi kapsamında operasyon kontrol merkezi personelinin yorgunluk risklerini de değerlendirmelidir. Vardiya çizelgeleri, ardışık gece vardiyaları ve dinlenme süreleri, emniyet performansı bakımından izlenmelidir.
Bağımsız vardiya şartı
UOD-2026/1'e göre eğitim, kontrol veya tazeleme tamamlanmadan bağımsız vardiyaya planlanamama, çalışanın vardiya düzenini ve ücretini doğrudan etkiler; bu halin sözleşme veya iç yönergede nasıl ele alınacağı yazılı olmalıdır.
06
Lisans Kaybı, Başarısızlık ve İş Sözleşmesi
Dispeçerin görevini yapabilmesi, geçerli lisansı ve işletici eğitimlerini tamamlamasına bağlıdır. Bu şartlardan birinin kaybı iş ilişkisinde zincirleme sonuç doğurur.
Lisans askıya alınır veya iptal edilirse: Çalışan uçuş harekât görevini yapamaz; işverenin ücretsiz izin, yer görevine atama veya fesih seçenekleri sözleşme ve iş hukuku ilkelerine göre değerlendirilir.
Tazeleme veya kontrol başarısız olursa: Çalışan bağımsız vardiyaya planlanamaz (UOD-2026/1 Md. 10/7, Md. 9/13). İlave eğitim ve yeniden kontrol, çalışanın görevine dönüşü için asgari yoldur; işveren bu süreci makul sürede ve eşit biçimde işletmelidir.
Yetersizlik nedeniyle fesih: Çalışan İş Kanunu kapsamındaysa fesih, geçerli neden, savunma alma ve feshin son çare olması ilkeleri çerçevesinde değerlendirilir (Bülten 3, altıncı ve sekizinci yazılara bakınız). Belgeli eğitim, uyarı ve ilave eğitim kayıtları işveren için kritik delildir.
Eğitim giderleri: Eğitim sözleşmesi ve çalışma taahhüdü varsa, birinci yazıdaki ölçülülük ve orantılandırma ilkeleri uygulanır.
07
Başlıca Mevzuat ve Kaynaklar
SHY-UHU
Uçuş Harekât Uzmanı Lisans Yönetmeliği; RG 16.03.2016 / 29655; değişiklikler RG 15.01.2019 / 30656 (mükerrer) ve 17.04.2022; 2. revizyon taslağı 12.06.2025'te paydaş görüşüne açılmıştır.
UOD-2026/1
Ticari Hava Taşıma İşletmelerinde Görevli Uçuş Harekât Uzmanlarının (Dispeçer) Eğitim/Kontrol Gereklilikleri ile Bu Eğitim/Kontrolleri İcra Eden Eğitmenlere İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Genelge (SHGM, 2026).
SHY-6A
Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliği; RG 16.11.2013 / 28823.
SHT-OPS
Uçuş Operasyonlarına Yönelik Usul ve Esaslar Talimatı (01.10.2020).
SHT-EĞİTİM/SINAV
Sivil Havacılık Eğitim ve Sınav Talimatı.
SHY-İPC
SHGM idari para cezaları yönetmeliği; RG 29.01.2013 / 28543.
2920 s. Kanun Md. 143
İdari yaptırımlar.
SHD: T-44 (mülga)
Eski Uçuş Harekât Uzmanı (Dispeçer) Lisans Yönetmeliği; SHY-UHU ile yürürlükten kaldırılmıştır.
Serinin Sonraki Yazısı
Hava Kargo Taşımacılığında Taşıyıcı Sorumluluğu
Montreal Konvansiyonu, hava konşimentosu, sorumluluk limiti, ihbar süreleri ve dava.
→
Hukuki Danışmanlık Alın
Somut durumunuz için bir havacılık hukuku avukatına danışmanızı öneririz. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla, Ekim 2026 itibarıyla yürürlükte olan mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır. Havacılık mevzuatı sık değiştiğinden güncel metinler için SHGM mevzuat sayfası ve Resmî Gazete esas alınmalıdır.
Dispeçer Uçuş Harekât Uzmanı SHY-UHU UOD-2026/1 Operasyonel Kontrol Havacılık Hukuku