Havacılık Hukuku Serisi 6/6: Hava Kargo Taşımacılığında Taşıyıcı Sorumluluğu
Havacılık Hukuku Rehberi Bülten 1: Havacılıkta İş ve Operasyon Hukuku 06 / 06
Bülten 1 · Gönderi 6
Hava kargoda taşıyıcının sorumluluğu Montreal Konvansiyonu ile belirlenir. Sorumluluk kusura değil olaya bağlıdır; ancak sınırlıdır ve çok kısa ihbar süreleriyle kaybedilebilir.
Montreal Konvansiyonu 1999 5866 s. Kanun 26 SDR/kg
İçindekiler
- Hukuki Çerçeve: Hangi Kural Hangi Taşımaya Uygulanır?
- Taşıma Belgesi ve Taraflar
- Taşıyıcının Sorumluluğu, Savunmalar ve Sorumluluk Sınırı
- İhbar Süreleri, Yetkili Mahkeme ve Zamanaşımı
- Risk Yönetimi: Sigorta, Beyan, Ambalaj ve Yer Hizmetleri Arayüzü
- Başlıca Mevzuat ve Kaynaklar
Hava kargo taşımacılığı, yüksek değerli ve zamana duyarlı malların taşındığı bir alandır. Bir kargonun kaybı, hasarı veya gecikmesi halinde taşıyıcının sorumluluğunu belirleyen temel metin, 1999 tarihli Montreal Konvansiyonu'dur.
Bu yazıda Konvansiyon'un Türkiye'deki konumunu, taşıma belgesini, taşıyıcının sorumluluk esasını ve savunmalarını, kilogram başına sorumluluk sınırını, ihbar ve dava sürelerini, iç hat taşımayı ve risk yönetimini ele alıyoruz. Konvansiyon maddeleri özetlenmiş; Türkçe resmî çeviri metni Resmî Gazete'den ayrıca teyit edilmelidir.
01
Hukuki Çerçeve: Hangi Kural Hangi Taşımaya Uygulanır?
Hava taşıma sözleşmesine uygulanacak hukuk, taşımanın uluslararası veya iç hat olmasına göre belirlenir.
Uluslararası taşıma
1999 tarihli Montreal Konvansiyonu uygulanır. Türkiye Konvansiyon'a 5866 sayılı Kanunla taraf olmuş, Konvansiyon Türkiye bakımından 26 Mart 2011 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
İç hat taşıma
2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu'nun taşıma sözleşmesi ve taşıyıcı sorumluluğuna ilişkin hükümleri uygulanır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarında, Kanun'un sorumluluk sınırlamasına ilişkin hükümleri bakımından Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelere atıf yaptığı kabul edilmiştir.
Havacılık idari düzeni
Kargo ve posta hizmeti ile kargo acentelerine ilişkin ruhsat ve yetki şartları SHY-22'de düzenlenmiştir (dördüncü yazıya bakınız).
Diğer katmanlar
Gümrük, havacılık güvenliği ve tehlikeli madde taşımacılığı mevzuatı ayrı düzenlemelere tabidir ve bu yazının kapsamı dışındadır.
Atıf Notu
Konvansiyon maddeleri bu yazıda Türkçe özetlerle aktarılmıştır. Hukuki işlem ve dava dilekçelerinde, Konvansiyon'un Resmî Gazete'de yayımlanan Türkçe metni esas alınmalıdır.
02
Taşıma Belgesi ve Taraflar
Hava kargoda taşıma sözleşmesinin delili genellikle hava konşimentosu (Air Waybill, AWB) veya taşıma kaydını koruyan başka bir araçtır.
Hava konşimentosu (Konvansiyon Md. 4-9)
Kargonun taşınmasında hava konşimentosu veya taşıma kaydını muhafaza eden başka bir araç düzenlenir. Belgenin bulunmaması veya düzensizliği, taşıma sözleşmesinin varlığını veya geçerliliğini etkilemez.
Gönderici
Konşimento üzerindeki bilgi ve beyanların doğruluğundan gönderici sorumludur. Beyan edilen değer, içerik, ağırlık ve sevk bilgilerinin eksiksiz yazılması, sorumluluk sınırı bakımından kritik önemdedir.
Alıcı
Kargonun teslim alınması ve ihbar yükümlülüklerinin yerine getirilmesi alıcıya aittir.
Sözleşmeli ve fiili taşıyıcı (Md. 39-48)
Taşıma sözleşmesini yapan ile taşımayı fiilen yapan taşıyıcının farklı olduğu hâllerde (örneğin kod paylaşımı, kapasite alımı, charter), her ikisi de belirli kurallar çerçevesinde sorumlu olur.
Ardışık taşıma (Md. 36)
Birden çok taşıyıcının ardışık taşıma yaptığı durumlarda, hasar veya gecikme halinde taşıyıcılar belirli koşullarla sorumlu tutulur.
Taşıma işleri komisyoncusu
Forwarder'ın taşıma işleri komisyoncusu olarak hareket ettiği durumlarda, ayrıca TTK'nın taşıma işleri komisyonculuğuna ilişkin hükümleri (Md. 917 ve devamı) gündeme gelir.
03
Taşıyıcının Sorumluluğu, Savunmalar ve Sorumluluk Sınırı
Montreal Konvansiyonu kargo hasarında kusura değil, hasarı doğuran olayın havayolu taşıması sırasında gerçekleşmesine dayanan bir sorumluluk kurar. Bu sorumluluk, sınırlı ve belirli savunmalara açıktır.
Zarar sorumluluğu (Md. 18)
Taşıyıcı, kargonun yok olması, kaybı veya hasarı halinde, zararı doğuran olayın havayolu taşıması sırasında meydana gelmesi hâlinde sorumludur.
Savunmalar (Md. 18/2)
Taşıyıcı, zararın tamamen veya kısmen; kargonun doğal kusuru veya niteliği, taşıyıcı veya onun adamları dışındaki bir kişinin yaptığı hatalı ambalaj, savaş veya silahlı çatışma ya da kargonun giriş, çıkış veya transitine ilişkin kamu makamlarının işlemi sonucunda oluştuğunu ispatlarsa sorumluluktan kurtulur.
Gecikme (Md. 19)
Taşıyıcı, havayolu taşıması sırasında kargonun gecikmesinden doğan zarardan, gecikmeyi önlemek için makul tedbirleri aldığını veya bunların alınmasının imkânsız olduğunu ispatlamadıkça sorumludur.
Müterafik kusur (Md. 20)
Zarar, talepte bulunanın kusurundan veya ihmalinden kaynaklanmışsa taşıyıcı bu ölçüde sorumluluktan kurtulur veya sorumluluğu azalır.
Sorumluluk sınırı (Md. 22/3)
Kargonun yok olması, kaybı, hasarı veya gecikmesi halinde taşıyıcının sorumluluğu, kargo kilogramı başına 26 SDR (Özel Çekme Hakkı) ile sınırlıdır. Sınır 19 SDR iken 28.12.2019'da 22 SDR'ye, 28.12.2024'te 26 SDR'ye yükseltilmiştir; hava konşimentosu stoklarının yönetimi için taşıyıcılara 28.06.2025'e kadar geçiş süresi tanınmıştır.
Özel menfaat beyanı (Md. 22/3)
Gönderici, kargoyu taşıyıcıya teslim ederken varış yerinde teslimdeki menfaatine ilişkin özel bir bildirimde bulunur ve gerekirse ek bir meblağ öderse, taşıyıcı beyan edilen meblağa kadar sorumlu olur.
Sınırın kalkması (Md. 22/5)
Zararın, taşıyıcının veya adamlarının zarar verme kastıyla veya zararın muhtemelen doğacağını bilerek pervasızca yaptığı bir fiil veya ihmalden kaynaklandığı ispatlanırsa sorumluluk sınırları uygulanmaz.
Ağırlık (Md. 22/4)
Kargonun bir kısmının zarar görmesi halinde, kural olarak yalnızca ilgili koli veya kolilerin toplam ağırlığı dikkate alınır; ancak zarar aynı konşimentodaki diğer kolilerin değerini de etkiliyorsa onların ağırlığı da hesaba katılır.
Aksi şartın batıllığı (Md. 49)
Taşıyıcıyı Konvansiyon'daki sorumluluktan kurtaran veya sınırı Konvansiyon'dan düşük belirleyen sözleşme şartları batıldır.
Örnek Hesap
Hasar gören kargo: 1.000 kg brüt ağırlık, beyan edilen özel değer yok.
Sorumluluk sınırı: 1.000 kg × 26 SDR = 26.000 SDR.
Parasal karşılık, tazminatın tespit edildiği tarihteki SDR kuruna göre hesaplanır; güncel kur IMF tarafından yayımlanır.
Kargonun gerçek değeri bu tutardan yüksekse aradaki fark, özel menfaat beyanı ve ek ücret veya kargo sigortası ile karşılanmazsa taşıyıcıdan talep edilemez.
04
İhbar Süreleri, Yetkili Mahkeme ve Zamanaşımı
Hava kargo uyuşmazlıklarında en sık hak kaybı sebebi, kısa ihbar sürelerinin kaçırılmasıdır.
Teslimde ihbar (Md. 31)
Kargonun teslim alınmasından sonra hasar fark edilirse alıcı, hasarı tespit eder etmez ve en geç teslim tarihinden itibaren 14 gün içinde taşıyıcıya yazılı ihbarda bulunmalıdır. Gecikme halinde yazılı ihbar süresi, kargonun alıcının tasarrufuna sunulduğu tarihten itibaren 21 gündür.
Kayıp (Md. 13/3)
Taşıyıcı kargonun kaybını kabul ederse veya kargo varması gereken tarihten itibaren yedi gün içinde varmamışsa, alıcı taşıma sözleşmesinden doğan haklarını taşıyıcıya karşı ileri sürebilir.
Yetkili mahkeme (Md. 33)
Kargo bakımından dava, davacının tercihiyle taşıyıcının yerleşim yeri, ana iş merkezi veya sözleşmenin yapıldığı iş yeri mahkemesinde ya da varış yeri mahkemesinde açılabilir.
Hak düşürücü süre (Md. 35)
Tazminat hakkı, hava aracının varış yerine ulaştığı veya ulaşması gerektiği tarihten ya da taşımanın durdurulduğu tarihten itibaren iki yıl içinde dava açılmazsa düşer. Bu süre hak düşürücüdür; zamanaşımı gibi kesilmez veya durmaz.
Türkiye'de usul
Kargo uyuşmazlıkları ticari dava niteliğinde olduğunda, para alacağı ve tazminat taleplerinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartı olabilir (6102 sayılı TTK Md. 5/A). Süre hesabı yapılırken arabuluculuk sürecinin, iki yıllık hak düşürücü süreyi durdurmayabileceği ayrıca değerlendirilmelidir.
Kritik Uyarı
14 günlük hasar ihbarı ve 2 yıllık hak düşürücü süre kaçırılırsa, haklı bir kargo tazminat talebi dahi sonuçsuz kalabilir. Teslim anında yapılacak şerhli teslim alma ve yazılı ihbar, en önemli koruyucu adımdır.
05
Risk Yönetimi: Sigorta, Beyan, Ambalaj ve Yer Hizmetleri Arayüzü
Sorumluluk sınırı, kargonun gerçek değeri çoğu zaman bu sınırı aştığından, risk yönetimi sözleşme ve sigorta düzeyinde yapılmalıdır.
SHY-22, Md. 18/1-(i) (Kargo arayüzünde taşıyıcı sorumluluğu)
Kargo ve postanın ramp hizmeti ruhsatlı kuruluşlara teslimi ve uçağa yüklenmesi ile uçaktan boşaltılarak kargo ve posta hizmeti ruhsatlı kuruluşlara teslimi sırasında, "hizmetin sorunsuz şekilde yerine getirilmesinden ilgili hava taşıyıcısı sorumludur. Hava taşıyıcısı yer hizmetleri kuruluşlarıyla yapacağı anlaşmalar kapsamında bu konuda her türlü tedbiri almak zorundadır."
Alıntı, maddenin ilgili cümlelerinin kısaltılmış hâlidir; maddenin tam metni SHY-22'den okunmalıdır.
SHY-22, Md. 14/2-(g) (Kargo acentesi yetki belgesi)
"Hava taşıyıcıları, Genel Müdürlükten yetki belgesi olmayan kargo acentelerinden kargo kabul edemez."
Kargo sigortası: Taşıyıcının sınırlı sorumluluğu nedeniyle, yüksek değerli kargoda 'tüm riskler' kapsamlı kargo sigortası yaptırın; sigorta limitinin kargo değerini karşıladığından emin olun.
Değer beyanı: Özel menfaat beyanı ve ek ücret seçeneğini maliyet-fayda açısından değerlendirin; hava konşimentosunda değer beyanı bulunmuyorsa taşıyıcının sorumluluğu sınırla kalır.
Ambalaj: Hatalı ambalaj taşıyıcıya ileri sürülebilecek bir savunmadır; ambalaj, kargo cinsine ve taşıma koşullarına uygun olmalı, ambalaj talimatlarına uyulduğu belgelenmelidir.
Tehlikeli madde: Tehlikeli madde taşımalarında bildirim ve belge yükümlülüklerine uyulmaması, hem idari hem hukuki sonuç doğurur. Yer hizmetleri kuruluşlarının tehlikeli madde eğitimli uzman personel bulundurma yükümlülüğü vardır (SHY-22 Md. 19/1-c).
Yer hizmetleri zinciri: Kargonun depo-ramp-uçak arasındaki devir noktalarında, SHY-22 Md. 18/1-i uyarınca ilgili hava taşıyıcısı hizmetin sorunsuz yürütülmesinden sorumludur; bu nedenle taşıyıcı ile yer hizmetleri kuruluşu arasındaki sözleşmede teslim tutanağı, hasar tespit ve rücu hükümleri açık yazılmalıdır.
Kargo acentesi ve forwarder: Taşıyıcı, SHGM yetki belgesi olmayan kargo acentesinden kargo kabul edemez (SHY-22 Md. 14/2-g); acente ve forwarder sözleşmelerinde yetki belgesinin geçerliliği ve sigorta şartı aranmalıdır.
Hasar Anında Yapılacaklar
Teslim alırken kolileri kontrol edin; hasar veya eksiklik varsa teslim belgesine şerh düşürün.
Fotoğraf ve video çekin; ambalaj, etiket ve konşimento üzerindeki bilgileri kaydedin.
Taşıyıcı veya yer hizmetleri kuruluşuna 14 gün (gecikmede 21 gün) süresi dolmadan yazılı ihbarda bulunun ve ulaştığını belgeleyin.
Hasarın tespiti için gerekiyorsa ekspertiz veya delil tespiti yaptırın.
Hava konşimentosu, ticari fatura, paketleme listesi, sigorta poliçesi ve hasar raporunu içeren dosyayı oluşturun.
Hak düşürücü süreleri takvime işleyin; arabuluculuk ve dava süreçlerini iki yıllık süre içinde planlayın.
06
Başlıca Mevzuat ve Kaynaklar
1999 Montreal Konvansiyonu
Hava Yoluyla Uluslararası Taşımacılığa İlişkin Bazı Kuralların Birleştirilmesi Hakkında Sözleşme; Türkiye'de 5866 sayılı Kanunla onaylanmış, 26.03.2011'de yürürlüğe girmiştir. Başlıca maddeler: 4-9 (belge), 13, 18-20, 22, 31, 33, 35, 36, 39-48, 49.
2920 s. Türk Sivil Havacılık Kanunu
İç hat taşımada uygulanan hava taşıma hükümleri.
6102 s. Türk Ticaret Kanunu
Md. 5/A zorunlu arabuluculuk; Md. 917 vd. taşıma işleri komisyonculuğu.
SHY-22
Kargo ve posta hizmeti, kargo acentesi yetki belgesi, gümrüklü geçici depolama/antrepo şartı (Md. 4, 14/2-g, 18/1-i, 19/1-c).
ICAO / IATA duyuruları
Sorumluluk limitinin 22 SDR'den 26 SDR'ye yükseltilmesi (28.12.2024) ve konşimento stokları için geçiş dönemi (28.06.2025).
SHT-EĞİTİM/CBTA-DGR
Tehlikeli maddelerin hava yoluyla taşınması eğitim talimatı.
Hukuki Danışmanlık Alın
Somut durumunuz için bir havacılık hukuku avukatına danışmanızı öneririz. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla, Ekim 2026 itibarıyla yürürlükte olan mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır. Havacılık mevzuatı sık değiştiğinden güncel metinler için SHGM mevzuat sayfası ve Resmî Gazete esas alınmalıdır.
Hava Kargo Montreal Konvansiyonu Hava Konşimentosu Taşıyıcı Sorumluluğu 26 SDR Havacılık Hukuku