Kısa cevap
Kollukta veya savcılıkta şüpheli sıfatıyla ifade veren kişinin başlıca hakları şunlardır: kendisine yüklenen suçu öğrenmek, müdafi (avukat) yardımından yararlanmak, susmak, lehine delillerin toplanmasını istemek ve Türkçe bilmiyorsa tercümandan yararlanmak.
İfade tutanağı okunup kontrol edilmeden imzalanmamalıdır. Tanığın konumu farklıdır; kural olarak gerçeği söyleme yükümlülüğü vardır. Davet, zorla getirme ve gözaltı birbirinden farklı işlemlerdir.
1. Şüpheli ile tanığın farkı
| Ölçüt | Şüpheli | Tanık |
|---|---|---|
| Konumu | Soruşturmada suç şüphesi altındaki kişi | Olay hakkında bilgisine başvurulan kişi |
| Susma | Yüklenen suç hakkında susma hakkı vardır (CMK m. 147/1-e) | Kural olarak gerçeği söyleme yükümlülüğü vardır. Kanunda sayılan yakınlık hâllerinde tanıklıktan (m. 45), kendisini veya yakınını suçlayabilecek sorularda cevap vermekten (m. 48) çekinebilir |
| Müdafi | Müdafi yardımından yararlanabilir; bazı hâllerde müdafi zorunludur (m. 150) | Farklı kurallara tabidir |
İfadenin başında hangi sıfatla dinlendiğinizi sormanız önemlidir. Konunun ayrıntıları sitedeki Polis veya Savcılık İfadeye Çağırırsa Ne Yapılmalı? yazısında da anlatılmıştır.
2. Şüphelinin hakları
- İsnadı öğrenme: Kendisine yüklenen suç anlatılır (CMK m. 147/1-b).
- Müdafi yardımı: Müdafi seçme hakkı ve müdafinin ifade sırasında hazır bulunabileceği bildirilir. Müdafi seçecek durumda değilse ve isterse, baro tarafından müdafi görevlendirilir (m. 147/1-c).
- Zorunlu müdafilik: Şüpheli çocuksa, kendini savunamayacak derecede malulse veya sağır ve dilsizse ya da alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suç söz konusuysa, istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir (m. 150).
- Susma hakkı: Yüklenen suç hakkında açıklama yapmamanın kanuni bir hak olduğu söylenir (m. 147/1-e). Bu hak kimlik bilgilerini kapsamaz.
- Delil toplanmasını isteme: Şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır.
CMK m. 148/4: “Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.” Yargıtay 5. Ceza Dairesi (30.05.2024, E. 2021/4100, K. 2024/6543), müdafisiz kolluk ifadesinin Cumhuriyet savcılığında doğrulanmasının bu bakımdan yeterli olmadığını kabul etmiştir. Karar oy çokluğuyla verilmiştir.
3. Tercüman ihtiyacı
Şüpheli, mağdur veya tanık meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmiyorsa, iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar tercüman aracılığıyla tercüme edilir. Soruşturma evresinde tercüman hâkim veya Cumhuriyet savcısı tarafından atanır (CMK m. 202/1 ve 202/3). Engelli kişilere de esaslı noktalar anlayabilecekleri biçimde anlatılır.
Anlamadığınız bir dilde ifade vermeyin ve tercüman talebinizi tutanağa yazdırın.
4. İfade tutanağını okuma ve kontrol etme
Tutanakta, içeriğin ifade veren kişi ve hazır bulunan müdafi tarafından okunduğu ve imzalarının alındığı belirtilir. İmzadan çekinme hâlinde bunun nedenleri de yazılır (CMK m. 147/1-i). Bu nedenle:
- Tutanağı baştan sona okuyun.
- Söylediğinizden farklı yazılan veya eksik kalan bölümlerin düzeltilmesini isteyin.
- Anlamadığınız ifadelerin açıklanmasını isteyin.
- Düzeltme yapılmazsa imzadan çekinme ve nedenini yazdırma imkânınız vardır.
5. Davet, zorla getirme ve gözaltı
| İşlem | Anlamı | Dayanak |
|---|---|---|
| Davet | Davetiye ile ifadeye çağrı; gelmezse zorla getirileceği yazılır | CMK m. 145 |
| Zorla getirme | Zorla getirme kararı kapsamındaki kişi derhâl; olanak bulunmadığında yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısı önüne götürülür | CMK m. 146 |
| Gözaltı | Soruşturma yönünden zorunluluk ve somut delil şartına bağlı; kural olarak yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez | CMK m. 91 |
Hangi işlemin uygulanacağı somut olaya göre değişir; her ifade süreci aynı sonuca yol açmaz. Tutuklama ise hâkim kararıyla verilen ayrı bir koruma tedbiridir ve kendine özgü şartlara bağlıdır (CMK m. 100).
6. Sık yapılan hatalar
- Hangi sıfatla dinlendiğini sormamak
- Tutanağı okumadan imzalamak
- Anlamadığı dilde ifade vermek, tercüman talep etmemek
- Telefonla gelen ve teyit edilmemiş bir “çağrıya” göre hareket edip para veya bilgi vermek
- Delil silmek veya gerçeğe aykırı açıklama yapmak; bunlar kişinin hukuki durumunu ağırlaştırabilir
7. Varsayımsal örnekler
Varsayımsal örnek 1: E, Türkçeyi yeterli düzeyde bilmeyen bir yabancıdır ve şüpheli sıfatıyla savcılığa çağrılıyor. E, ifadeye başlamadan önce tercüman ve müdafi talep ediyor. Bu talepler tutanağa geçiriliyor.
Varsayımsal örnek 2: F, kollukta müdafi olmadan ifade veriyor. Daha sonra yapılan yargılamada bu ifadeyi hâkim önünde doğrulamıyor. Bu durumda ifadenin hükme esas alınması CMK m. 148/4 bakımından değerlendirilir.
Bu örnekler gerçek kişi veya dosyalara dayanmaz; sonuç somut olaya göre değişir.
8. Sık sorulan sorular
Kollukta ifade verirken avukat zorunlu mu?
Kural olarak müdafi talep etme hakkınız vardır. Kanunda sayılan hâllerde ise müdafi isteminiz aranmadan görevlendirilir.
Susma hakkımı kullanırsam ne olur?
Susma kanuni bir haktır. Kimlik bilgilerinizi doğru verme yükümlülüğü ise devam eder.
Türkçe bilmiyorum; ne yapmalıyım?
Tercüman talep edin. Soruşturmada tercüman hâkim veya Cumhuriyet savcısı tarafından atanır.
Tanık olarak susma hakkım var mı?
Tanığın kural olarak gerçeği söyleme yükümlülüğü vardır. Kanundaki yakınlık ve kendini suçlama hâllerinde çekinme imkânı bulunur.
İfade verdikten sonra tutuklanır mıyım?
İfade vermek tek başına tutuklama anlamına gelmez. Tutuklama hâkim kararıyla ve kanundaki şartlarla verilir.
9. Kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu: m. 45, 48, 91, 100, 145-150, 202
- Yargıtay 5. CD, 30.05.2024, E. 2021/4100, K. 2024/6543; karar Yargıtay Karar Arama sisteminde künyeyle aranabilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın ve belgelerin incelenmesinin yerine geçmez. Güncel mevzuat ve dosyaya özgü koşullar ayrıca değerlendirilmelidir.