Kısa cevap
Ticari sözleşmelerde en sık gözden kaçan konular şunlardır:
- Karşı tarafın imza yetkisi
- İşin kapsamının belirsizliği
- Teslim ve ödeme koşulları
- Gecikme ve cezai şart
- Sorumluluk sınırları
- Gizlilik ve kişisel veriler
- Fesih şartları
- Uyuşmazlık çözümü
Bu hükümlerin geçerliliği sözleşmenin türüne ve emredici hukuk kurallarına bağlıdır. Örneğin ağır kusurdan sorumsuzluk önceden kararlaştırılamaz (TBK m. 115). Tacir de sözleşme cezasının fahiş olduğu iddiasıyla indirilmesini isteyemez (TTK m. 22). Her şirket için tek bir şablon doğru sonuç vermez.
1. Taraf ve imza yetkisi
Sözleşmenin tarafı olan şirketin unvanı, adresi ve sicil bilgileri doğru yazılmalı; imzalayan kişinin temsil yetkisi kontrol edilmelidir. TTK m. 371’e göre temsil yetkisinin sınırlandırılması iyi niyetli üçüncü kişilere karşı kural olarak hüküm ifade etmez. Ancak temsil yetkisinin yalnızca merkez veya bir şubenin işlerine özgülendiğine ya da birlikte kullanılmasına ilişkin tescil ve ilan edilen sınırlamalar geçerlidir. Bu nedenle uygulamada imza sirküleri ve ticaret sicili kayıtları kontrol edilmelidir.
2. İşin kapsamı, teslim ve ödeme şartları
- Kapsam: Mal veya hizmetin teknik özellikleri, miktarı, kabul ölçütleri ve onay süreci açıkça yazılmalıdır.
- Teslim: Teslim yeri, tarihi, ambalaj, nakliye ve risk geçişinin hangi anda gerçekleşeceği belirlenmelidir.
- Ödeme: Tutar, para birimi, vade, fatura koşulları ve kısmi teslimde ödeme düzeni netleştirilmelidir.
3. Gecikme ve cezai şart
Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa alacaklı, asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir (TBK m. 179).
Hâkim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m. 182/3). Ancak tacir sıfatını taşıyan borçlu, sözleşme cezasının indirilmesini aşırı olduğu iddiasıyla mahkemeden isteyemez (TTK m. 22). Bu nedenle şirketler, cezai şart tutarını imzadan önce dikkatle değerlendirmelidir.
Gecikme cezasının asıl borçla birlikte talebinde, ceza hakkından açıkça feragat edilmemiş veya ifa çekincesiz kabul edilmemiş olması gerekir (TBK m. 179/2). Tacir bakımından da ekonomik mahva yol açan ve ahlaka aykırı hâle gelen cezai şartlar TBK m. 27 kapsamında kısmen veya tamamen hükümsüzlük denetimine konu olabilir; yalnızca tutarın yüksekliği yeterli değildir.
4. Sorumluluk sınırları
TBK m. 115/1: “Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.”
Aynı maddeye göre, uzmanlık gerektiren ve kanun ya da yetkili makam izniyle yürütülen bir hizmette hafif kusurdan sorumsuzluk anlaşması da kesin olarak hükümsüzdür. Sorumluluk üst sınırı, dolaylı zarar istisnası ve sigorta yükümlülüğü gibi hükümler bu emredici sınırlar içinde düzenlenmelidir.
5. Gizlilik ve kişisel veriler
Gizli bilginin tanımı, gizlilik süresi ve sözleşme sona erdiğinde bilgilerin iadesi veya imhası yazılmalıdır. Sözleşme kapsamında kişisel veri işleniyorsa, veri sorumlusu ve veri işleyen rolleri belirlenmelidir. Veri sorumlusu, kişisel verilerin kendi adına başka bir kişi tarafından işlenmesi hâlinde veri güvenliği tedbirlerinin alınmasından bu kişiyle birlikte müştereken sorumludur (KVKK m. 12/2). Bu nedenle güvenlik tedbirleri ve veri ihlali bildirimi gibi yükümlülükler sözleşmede ele alınmalıdır.
6. Fesih, bildirim ve uyuşmazlık çözümü
- Fesih nedenleri ve süreleri: Hangi aykırılığın fesih hakkı vereceği, ihtar ve düzeltme süresi açıkça yazılmalıdır.
- Bildirim şekli: Tacirler arasında temerrüde düşürme, fesih ve sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbar veya ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta (KEP) ile yapılır (TTK m. 18/3).
- Yetki sözleşmesi: Tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarındaki uyuşmazlık için bir veya birden fazla mahkemeyi yetkili kılabilir; aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnızca bu mahkemelerde açılır (HMK m. 17).
- Arabuluculuk: Konusu bir miktar para olan ticari davalarda dava öncesinde arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m. 5/A).
7. Standart metinler ve genel işlem koşulları
Bir tarafın önceden, tek başına ve çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak amacıyla hazırladığı hükümler genel işlem koşuludur (TBK m. 20). Karşı tarafın aleyhine olan bu koşullar, karşı tarafa varlığı hakkında açıkça bilgi verilip içeriğini öğrenme imkânı sağlanmadıkça ve kabul edilmedikçe yazılmamış sayılır (TBK m. 21). Ayrıca dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı taraf aleyhine hükümler konulamaz (TBK m. 25). Hazır bir şablonu imzalamak, bu hükümlerin her durumda geçerli olacağı anlamına gelmez.
8. Fason üretimden varsayımsal örnek
Varsayımsal örnek: Bir tekstil şirketi, bir fason üreticiyle belirli adette ürün üretimi için sözleşme imzalıyor. Sözleşmede kumaş özellikleri ve kabul ölçütleri yazılmamış. Geç teslim için çok yüksek bir günlük ceza kararlaştırılmış ve fason üreticinin her türlü kusurdan sorumsuz olacağı yazılmış. Bu durumda dört sorun ortaya çıkar:
- Kabul ölçütlerinin belirsizliği, ayıp uyuşmazlığına yol açabilir.
- Tacir olan fason üretici yüksek cezanın indirilmesini isteyemeyebilir (TTK m. 22).
- Ağır kusurdan sorumsuzluk hükmü kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 115).
- Müşteri listeleri gibi kişisel veriler paylaşılıyorsa veri güvenliği yükümlülükleri ayrıca düzenlenmelidir.
Bu örnek gerçek bir dosyaya dayanmaz; sonuç sözleşmenin tamamına ve somut olaya göre değişir.
9. İmza öncesi kontrol listesi
- Taraf bilgileri, imza sirküleri ve ticaret sicili kaydı
- İşin kapsamı, teknik şartname ve kabul ölçütleri
- Teslim, risk geçişi, ödeme ve fatura koşulları
- Gecikme ve cezai şart hükümlerinin tutarı ve niteliği
- Sorumluluk sınırlarının emredici hükümlere uygunluğu
- Gizlilik, kişisel veri ve bilgi güvenliği hükümleri
- Fesih nedenleri, bildirim şekli ve süreleri
- Yetkili mahkeme veya tahkim, arabuluculuk
10. Sık sorulan sorular
Şirket müdürünün imzası her zaman şirketi bağlar mı?
Temsil yetkisi ve tescil edilen sınırlamalar kontrol edilmelidir. Tescil ve ilan edilmiş bazı sınırlamalar iyi niyetli üçüncü kişilere karşı da geçerlidir.
Fahiş cezai şartı mahkeme indirir mi?
Genel kurala göre hâkim aşırı cezayı kendiliğinden indirir. Ancak tacir olan borçlu, aşırı olduğu iddiasıyla indirim isteyemez.
“Hiçbir şekilde sorumlu değiliz” hükmü geçerli mi?
Ağır kusurdan önceden sorumsuzluk anlaşması kesin olarak hükümsüzdür; diğer hâllerde de emredici sınırlar vardır.
Fesih ihtarını e-postayla yapabilir miyim?
TTK m. 18/3’te tacirler arası fesih bildirimleri için noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı KEP öngörülür. Bu düzenleme ispat bakımından önem taşır; adi e-postayla yapılan bildirim her durumda kendiliğinden geçersiz sayılmaz. Sözleşmedeki şekil hükümleri, bildirimin karşı tarafa ulaştığının ispatı ve somut olay birlikte incelenmelidir.
Standart sözleşme şablonu yeterli mi?
Hükümlerin geçerliliği sözleşmenin türüne ve emredici kurallara bağlıdır. Genel işlem koşulları ayrıca denetime tabidir.
11. Kaynaklar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m. 20, 21, 25, 115, 179, 182
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m. 5/A, 18, 22, 371
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m. 17
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu: m. 12
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın ve belgelerin incelenmesinin yerine geçmez. Güncel mevzuat ve dosyaya özgü koşullar ayrıca değerlendirilmelidir.