Yabancılar ve Vatandaşlık Hukuku · Bölüm 1
Türkiye’de uzun süre kalmak isteyen yabancıların çoğu, önce “Vize yeter mi, ikamet izni şart mı?” sorusuyla karşılaşır. Bu bölümde ikamet izninin ne olduğunu, türlerini, ilk başvurunun nasıl yapıldığını ve başvuruda istenen ortak belgeleri 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile Göç İdaresinin belge listesine dayanarak anlatıyoruz.
Kısa cevap
Vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni alması zorunludur. Kanunda altı tür ikamet izni sayılmıştır ve her biri ayrı şartlara bağlıdır.
Başvurularda genellikle şunlar istenir:
- Geçerli pasaport
- Kalış süresini kapsayan sağlık sigortası
- Adres bilgisi
- Kalış amacını gösteren belgeler
Türkiye’de konut kiralamak veya satın almak kendiliğinden ikamet hakkı doğurmaz. İkamet izni de tek başına çalışma hakkı sağlamaz.
1. Vize, vize muafiyeti ve ikamet izni
- Vize ve vize muafiyeti: Türkiye’ye giriş ve kısa süreli kalış içindir.
- İkamet izni: Vize veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancılar için zorunludur (6458 sayılı Kanun m. 19).
Doksan güne kadar vizeyle veya vizeden muaf gelenler, bu süre boyunca ikamet izninden muaftır (m. 20/1-a). Ayrıca alınan ikamet izni altı ay içinde kullanılmaya başlanmazsa geçerliliğini kaybeder (m. 19).
2. İkamet izni türleri
| Tür | Kimler için | Kanundaki süre kuralı |
|---|---|---|
| Kısa dönem | Kanunda sayılan amaçlarla kalacaklar (turizm, taşınmaz sahipliği, ticari bağlantı, bilimsel araştırma vb.) | Her defasında en fazla iki yıl; m. 31/1-j kapsamındaki yatırımcılar ve belirtilen aile fertleri ile KKTC vatandaşları için en fazla beşer yıl (m. 31) |
| Aile | Türk vatandaşının veya ikamet izinli yabancının yabancı eşi, ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocukları | Her defasında en fazla üç yıl; destekleyicinin izin süresini aşamaz (m. 34) |
| Öğrenci | Türkiye’de yükseköğrenim görecekler; şartlarıyla ilk ve orta öğretim öğrencileri | Öğrenime bağlı (m. 38) |
| Uzun dönem | Kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış veya Bakanlığın belirlediği şartlara uyan yabancılar | Süresiz (m. 42) |
| İnsani | Kanunda sayılan istisnai hâller | Kanundaki özel şartlara göre |
| İnsan ticareti mağduru | Kanunda tanımlanan mağdurlar | Kanundaki özel şartlara göre |
3. Kısa dönem ikamet izni
Kısa dönem ikamet izni; bilimsel araştırma, taşınmaz sahipliği, ticari bağlantı veya iş kurma, turizm, tedavi, Türkçe kursu, Türkiye’de yükseköğrenimi tamamlayıp mezuniyetten itibaren altı ay içinde başvurma gibi kanunda sayılan gerekçelerle “verilebilir” (m. 31/1). Yani izin, gerekçenin varlığına rağmen kendiliğinden doğan bir hak değildir. Kanundaki şartlar şunlardır (m. 32):
- Kanundaki gerekçelerden birine dayanmak ve bunu belgelemek
- 6458 sayılı Kanunun 7. maddesi kapsamına girmemek (girişe ilişkin koşullar ayrıca incelenir)
- Genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartlarına sahip olmak
- İstenirse adli sicil kaydını sunmak
- Türkiye’de kalınacak adresi bildirmek
4. Konut kiralamanın veya satın almanın etkisi
- Kiralamak: Kira sözleşmesi ikamet izni gerekçesi değildir. Yalnızca kalınacak yeri gösteren belgelerden biridir. Göç İdaresi belge listesine göre kira sözleşmesinin noter onaylı örneği istenir.
- Satın almak: Türkiye’de taşınmaz sahibi olmak, kısa dönem ikamet izni gerekçelerinden biridir (m. 31/1-b). Ancak izin ayrıca değerlendirilir. Taşınmazın niteliği ve değeri Bakanlıkça belirlenir (m. 31/6). Göç İdaresi belge listesine göre konutun edinim tarihi itibarıyla değerinin en az 200 bin ABD doları karşılığı Türk lirası olması gerekir. Ayrıca taşınmazın konut olması ve yabancı tarafından bu amaçla kullanılması aranır; konut kira gibi gelir getirici amaçlarla kullanılamaz.
Belge listesindeki parasal ölçüt ile edinim tarihine bağlı uygulama birlikte değerlendirilmelidir; eski edinimlerde dosyaya uygulanacak koşullar ayrıca teyit edilmelidir. Taşınmaz edinimi ile vatandaşlık başvurusu ayrı süreçlerdir. Bu konu serinin 7. bölümünde ele alınacaktır.
5. Aile, öğrenci ve uzun dönem ikamet izni
Aile ikamet izni
Destekleyici (aileyi Türkiye’de yanına alacak kişi) bakımından aranan şartlar şunlardır (m. 35/1):
- Toplam geliri asgari ücretten az olmamak üzere, ailedeki fert başına asgari ücretin üçte birinden az olmayan aylık gelir
- Uygun barınma ve tüm aile fertlerini kapsayan sağlık sigortası
- Son beş yıl içinde aile düzenine karşı suçlardan hüküm giymemiş olmak
- Türkiye’de en az bir yıldır ikamet izniyle kalmak
- Adres kayıt sisteminde kayıtlı olmak
Türk vatandaşıyla evli yabancılar ve çalışma izni bulunanlar gibi bazı kişiler için bir yıllık ikamet şartı uygulanmaz (m. 35/2). Evliliğin aile ikamet izni almak amacıyla yapılmamış olması da şarttır (m. 35/3-c).
Öğrenci ikamet izni
Türkiye’de bir yükseköğretim kurumunda ön lisans, lisans, yüksek lisans veya doktora öğrenimi görecek yabancılara verilir. Öğrencinin anne, babası ve diğer yakınlarına ikamet izni hakkı sağlamaz (m. 38).
Uzun dönem ikamet izni
Kural olarak şu şartlar aranır (m. 43):
- Kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olmak
- Son üç yılda sosyal yardım almamış olmak
- Yeterli ve düzenli gelir
- Geçerli sağlık sigortası
- Kamu düzeni veya güvenliği açısından tehdit oluşturmamak
İnsani ikamet izni sahipleri, mülteciler ve geçici koruma sağlananlar gibi bazı gruplara uzun dönem izne geçiş hakkı tanınmaz (m. 42/2).
6. İlk başvuru: nereye, nasıl, ne kadar sürede?
- Kanundaki düzenleme ve güncel uygulama: Kanunun 21/1. maddesinde konsolosluk başvurusu düzenlenmiştir. Ancak güncel başvuru işlemlerinde YİMER’in yönlendirmesi esas alınmalıdır: yasal kalış süresi içinde e-İkamet üzerinden çevrim içi başvuru yapılır ve istenen belgelerle randevuya katılınır. Başvuru ilgili İl Göç İdaresi Müdürlüğünce değerlendirilir.
- Türkiye içinden başvuru: Kanunun 22. maddesi, valiliklere yapılabilecek başvuruları da düzenler. Uzun dönem, öğrenci ve insani ikamet izinleri ile aile izninden kısa dönem izne geçiş bunlar arasındadır. Uygulamada randevular e-İkamet sistemi üzerinden ücretsiz alınır. Göç İdaresi belge listesinde, vize muafiyetiyle gelip yasal süresi içinde ilk kez başvuranlardan tek giriş vize harcının istendiği belirtilmektedir; harçtan muaf ülke grupları ve yabancılar istisnadır.
- Pasaport süresi: Talep edilen ikamet izni süresinden altmış gün daha uzun süreli pasaport aranır (m. 21/2).
- Eksik belge: Değerlendirme, eksikler tamamlanıncaya kadar ertelenebilir; eksikler ilgiliye bildirilir (m. 21/3).
- Sonuçlandırma süresi: Doksan günlük değerlendirme süresi, bilgi ve belgelerin eksiksiz olarak yetkili makama teslim edildiği tarihten başlar. Sürenin uzaması hâlinde yabancıya bilgi verilir (m. 21/5; YİMER açıklaması).
Türkiye içinden yapılan başvurunun reddi, uzatılmaması ve iptali serinin 2. bölümünde ele alınacaktır.
7. Ortak belgeler, adres ve sağlık sigortası
Göç İdaresinin kısa dönem ikamet izni belge listesinde ortak belgeler şöyle sayılmaktadır:
- Başvuru formu
- Pasaport ve varsa vize fotokopisi (asıl randevuda ibraz edilir)
- İki adet biyometrik fotoğraf
- Harç ve belge bedeli makbuzu
- Geçerli sağlık sigortası: Süresi istenen ikamet süresini kapsamalıdır.
- Yeterli ve düzenli maddi imkân belgesi veya beyanı
- Adres belgeleri: Örneğin tapu ve numarataj belgesi, noter onaylı kira sözleşmesi veya yanında kalınan kişinin noter onaylı taahhüdü.
İlk başvurularda ikamet izninin onaylanmasından sonra yirmi iş günü içinde adres tescili zorunludur. Uzatma ve geçiş başvurularında Ulusal Elektronik Tebligat Sistemi (UETS) belgesi de istenir; 18 yaşından küçükler için bu belge aranmaz. Kalış amacına göre ek belgeler gerekir.
Ayrıca Göç İdaresinin açıklamasına göre ikamet izni Türkiye’de çalışma hakkı sağlamaz. Çalışacak yabancıların ayrıca çalışma izni veya muafiyeti alması gerekir. Bu konu serinin 3. bölümünde ele alınacaktır.
8. Sık yapılan hatalar
- Vize veya vize muafiyeti süresinin bitmesini bekleyip başvuruyu geciktirmek
- Sağlık sigortasının ikamet süresinin tamamını kapsamaması
- Pasaport süresinin talep edilen sürenin altmış gün fazlasını karşılamaması
- Konut kiralamanın veya satın almanın tek başına ikamet hakkı verdiğini sanmak
- Kalış amacına uygun olmayan izin türünü seçmek
- Onaydan sonra adres tescilini zamanında yapmamak
9. Belge kontrol listesi ve varsayımsal örnekler
- Pasaport (geçerlilik süresi kontrol edilmiş)
- Biyometrik fotoğraflar
- Sağlık sigortası poliçesi veya SGK belgesi
- Adres belgesi (tapu ve numarataj, noter onaylı kira sözleşmesi veya taahhütname)
- Kalış amacına ilişkin belgeler (davet mektubu, öğrenci belgesi, evlilik belgesi vb.)
- Yurt dışından alınan belgelerde Apostil şerhi veya konsolosluk onayı ve noter onaylı Türkçe tercüme
Varsayımsal örnek 1: Vizeden muaf olarak Türkiye’ye gelen S, doksan günden fazla kalmak istiyor ve bir daire kiralıyor. Kira sözleşmesi tek başına ikamet hakkı sağlamadığı için S, kalış amacına uygun bir ikamet izni türü belirleyerek yasal kalış süresi içinde başvurmalıdır.
Varsayımsal örnek 2: T, Türk vatandaşı eşiyle Türkiye’de yaşamak istiyor. Aile ikamet izninde destekleyici olan eşin gelir, barınma ve sağlık sigortası şartları değerlendirilir. Türk vatandaşıyla evli olunduğu için destekleyicide bir yıllık ikamet şartı aranmaz.
Bu örnekler gerçek kişi veya dosyalara dayanmaz; sonuç somut duruma göre değişir.
10. Sık sorulan sorular
Vize muafiyetiyle geldim; ne zamana kadar ikamet izni almalıyım?
Vize muafiyetinin tanıdığı süreden veya doksan günden fazla kalacaksanız ikamet izni almanız gerekir. Başvurunun yasal kalış süreniz içinde yapılması önemlidir.
Türkiye’de ev satın aldım; ikamet iznim kesin verilir mi?
Hayır. Taşınmaz sahipliği kısa dönem izin gerekçelerinden biridir. Ancak taşınmazın değeri ve konut olarak kullanılması gibi şartlar ayrıca değerlendirilir.
İkamet iznim varsa çalışabilir miyim?
Göç İdaresine göre ikamet izni çalışma hakkı sağlamaz. Ayrıca çalışma izni veya muafiyeti gerekir.
Başvurum ne kadar sürede sonuçlanır?
Doksan günlük değerlendirme süresi, bilgi ve belgelerin eksiksiz tesliminden başlar. Eksikler tamamlanmadan bu süreyi çevrim içi başvuru tarihinden hesaplamak doğru değildir; sürenin uzaması hâlinde bilgi verilir.
Hangi sağlık sigortası kabul edilir?
Göç İdaresi listesine göre, süresi ikamet süresini kapsamak koşuluyla SGK belgeleri, ikili sosyal güvenlik sözleşmesi belgesi veya özel sağlık sigortası poliçesi kabul edilir.
Uzun dönem ikamet iznine kimler başvurabilir?
Kural olarak kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalan ve kanundaki diğer şartları karşılayan yabancılar başvurabilir.
11. Resmî kaynaklar
- 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu: m. 19-23, 30-35, 38, 42, 43
- Göç İdaresi – Kısa Dönem İkamet İzni Başvurularında İstenen Belgeler
- e-İkamet başvuru sistemi
YİMER – İkamet izni hakkında sık sorulan sorular
Genel bilgilendirme: Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut bir başvurunun incelenmesinin yerine geçmez. İdari uygulama ve istenen belgeler değişebileceğinden başvuru öncesinde Göç İdaresinin güncel duyuruları kontrol edilmelidir.