Kısa cevap
Senede dayalı bir ödeme emri geldiğinde üç şeyi kontrol edin. Birincisi, takibin türü: genel haciz yolu mu, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu mu? İkincisi, tebliğ tarihi. Üçüncüsü, itiraz veya şikâyetin nereye yapılacağı.
Kambiyo senetlerine özgü takipte ödeme süresi 10 gündür; borca ve imzaya itiraz ile senedin kambiyo niteliğine ilişkin şikâyet 5 gün içinde icra mahkemesine yapılır. Diğer şikâyetlerde süre, başvuru sebebine göre değişebilir. Genel haciz yolunda ödeme ve itiraz süresi 7 gündür; itiraz icra dairesine yapılır. Yanlış yere başvurmak sonuç doğurmayabilir.
1. Hangi senetle hangi takip yapılabilir?
Günlük dilde “senet” denince çoğu zaman bono anlaşılır. Hukuken ise iki farklı belge türünü ayırmak gerekir:
- Kambiyo senetleri (bono, çek, poliçe): Kanunda şekli sıkı biçimde belirlenmiş ticari senetlerdir. Bu senetlere dayanan alacaklı, “kambiyo senetlerine özgü haciz yolu” denilen hızlı ve özel bir takip yoluna başvurabilir (İİK m. 167).
- Adi yazılı borç belgeleri: “Şu kişiye şu kadar borçluyum” şeklindeki imzalı borç ikrarları, kambiyo senedi değildir. Bunlar ve bono vasfını taşımayan belgeler genel haciz yolu ile, yani ilamsız takiple takibe konulabilir. Genel haciz yolu, mahkeme kararı olmadan başlatılan olağan icra takibidir.
Ödeme emrinin üzerinde takibin türü yazar. Genel haciz yolunda ne yapılacağı sitedeki Ödeme Emri Geldiğinde Ne Yapılmalı? yazısında ayrıntılı anlatılmıştır. Bu yazı ağırlıklı olarak senede dayalı takibe odaklanır.
2. Bononun zorunlu unsurları ve eksikliklerin etkisi
Bono şu unsurları içerir: senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” kelimesi; kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi; vade; ödeme yeri; kime veya kimin emrine ödeneceği; düzenlenme tarihi ve yeri; düzenleyenin imzası. Kaynak: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu.
Kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere, bu unsurlardan biri bulunmayan senet bono sayılmaz (TTK m. 777). Bazı eksiklikler için şu tamamlayıcı kurallar öngörülmüştür:
- Vade yazılmamışsa: Bono, görüldüğünde ödenecek bono sayılır.
- Ödeme yeri yazılmamışsa: Düzenlendiği yer ödeme yeri kabul edilir.
- Düzenleme yeri yazılmamışsa: Düzenleyenin adının yanında yazılı yer, düzenleme yeri sayılır.
Örneğin düzenleme tarihi veya imza için böyle bir kurtarıcı kural yoktur.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 16.12.2021 tarihli kararında (E. 2021/5828, K. 2021/11559) düzenleme tarihi bulunmayan bir senede dayanan kambiyo takibini değerlendirmiştir. Senedin sol tarafındaki “koçan” kısmında bir tarih bulunmaktaydı. Daire, bu kısmın senet metnine dahil olmadığını ve zorunlu unsur eksikliğini gidermediğini belirterek takibin iptal edilmesi gerektiğini kabul etmiştir.
Kambiyo vasfı yoksa borç da yok mu? Hayır. Kambiyo vasfının bulunmaması, yalnızca kambiyo senetlerine özgü takip yolunun kullanılamayacağı anlamına gelir. Belge, içeriğine göre bir borç ikrarı olarak genel haciz yolunda veya genel mahkemede ayrıca değerlendirilebilir.
3. Takip türlerine göre süre ve başvuru mercii
İcra mahkemesi
İtiraz: icra dairesi
İcra dairesi hesabı
| İşlem | Süre | Süre ne zaman başlar? | Nereye yapılır? | Takibe etkisi |
|---|---|---|---|---|
| Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu (bono, çek, poliçe) | ||||
| Borcu ödeme | 10 gün | Ödeme emrinin tebliği | Ödeme emrinde yazılı icra dairesi hesabı | Faiz, harç ve giderler dâhil güncel dosya borcunun tamamen ödenmesi gerekir; dosya hesabı kontrol edilmelidir |
| Kambiyo vasfına şikâyet | 5 gün | Ödeme emrinin tebliği | İcra mahkemesi | Kendiliğinden durdurmaz; kabulü hâlinde takip iptal edilir |
| İmzaya itiraz | 5 gün | Ödeme emrinin tebliği | İcra mahkemesi | Satış dışındaki işlemleri durdurmaz; mahkeme geçici durdurma kararı verebilir |
| Borca itiraz (borçlu olmama, ödeme, mehil, zamanaşımı, yetki) | 5 gün | Ödeme emrinin tebliği | İcra mahkemesi | Satış dışındaki işlemleri durdurmaz; mahkeme geçici durdurma kararı verebilir |
| Genel haciz yolu (adi senet ve kambiyo vasfı taşımayan belge) | ||||
| Borcu ödeme | 7 gün | Ödeme emrinin tebliği | Ödeme emrinde yazılı icra dairesi hesabı | Faiz, harç ve giderler dâhil güncel dosya borcunun tamamen ödenmesi gerekir; dosya hesabı kontrol edilmelidir |
| Borca ve imzaya itiraz | 7 gün | Ödeme emrinin tebliği | İcra dairesi | Süresinde yapılan itiraz takibi durdurur |
| Her iki takip türünde | ||||
| İcra dairesinin işlemine şikâyet (ör. usulsüz tebligat) | Kural olarak 7 gün | İşlemin öğrenilmesi | İcra mahkemesi | Mahkeme karar vermedikçe icrayı durdurmaz (İİK m. 22) |
Dayanaklar: İİK m. 16, 22, 60, 62, 66, 168, 169, 170 ve 170/a. Şikâyet süreleri başvuru sebebine göre değişir; bir hakkın yerine getirilmemesi veya işlemin sebepsiz sürüncemede bırakılması gibi hâllerde süresiz şikâyet mümkündür. Kısmi itiraz, kural olarak yalnızca itiraz edilen bölüm yönünden takibi durdurur.
Tebliğ tarihi ve süre hesabı
- Gün hesabı: Gün olarak belirlenen sürelerde ilk gün hesaba katılmaz. Son gün resmî tatile rastlarsa süre, tatili izleyen günde biter (İİK m. 19).
- Adreste bulunamama: Tebligat Kanunu m. 21’in şartları ve usul işlemleri yerine getirilerek evrak muhtara veya yetkili kolluk görevlisine bırakılmışsa, ihbarnamenin kapıya yapıştırıldığı tarih tebliğ tarihi sayılır (Tebligat Kanunu m. 21).
- Elektronik tebligat: Tebliğ, belgenin elektronik adrese ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır (Tebligat Kanunu m. 7/a). Belgenin daha önce veya sonra okunmuş olması bu tarihi kendiliğinden değiştirmez.
- Usulsüz tebligat: Usulsüz yapılan tebliğ, muhatap tebliğden haberdar olmuşsa geçerli sayılır. Bu durumda muhatabın beyan ettiği öğrenme tarihi tebliğ tarihi kabul edilir (Tebligat Kanunu m. 32).
Hangi tarihin esas alınacağı, tebligat evrakının ve dosyanın somut olarak incelenmesini gerektirir.
4. Borca, imzaya ve kambiyo niteliğine ilişkin başvurular
Kambiyo senetlerine özgü takipte borçlunun başvuruları üç ayrı konuya ilişkin olabilir. Bunlar ayrı ayrı ve açıkça ileri sürülmelidir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi 05.02.2018 tarihli kararında (E. 2016/27680, K. 2018/782), bu takiplerde her türlü itiraz ve şikâyetin icra mahkemesine yapılması gerektiğini vurgulamıştır.
Kambiyo niteliğine ilişkin şikâyet
Senedin bono, çek veya poliçe vasfı taşımadığı, ya da alacaklının bu yola başvurma hakkının bulunmadığı 5 gün içinde icra mahkemesine şikâyet edilir (İİK m. 168/3, m. 170/a). Mahkeme, süresinde yapılmış bir başvuru üzerine senedin kambiyo vasfını kendiliğinden de inceleyebilir.
Ancak imza itirazı geri alınmışsa veya borç kısmen ya da tamamen kabul edilmişse, bu kendiliğinden inceleme kuralı uygulanmaz (İİK m. 170/a, son fıkra).
İmzaya itiraz
Senetteki imzanın borçluya ait olmadığı 5 gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine bildirilir. Bildirilmezse imza, bu takip bakımından borçlunun imzası sayılır (İİK m. 168/4).
- İnceleme sonunda imzanın borçluya ait olduğu anlaşılır ve takip bu itiraz nedeniyle geçici olarak durdurulmuş olursa borçlu, takip konusu alacağın en az yüzde yirmisi oranında inkâr tazminatına ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir (İİK m. 170/3).
- İtiraz kabul edilir ve alacaklının kötü niyetli veya ağır kusurlu olduğu anlaşılırsa, alacaklı da tazminat ve para cezasıyla karşılaşabilir.
Borca itiraz
Borçlu olmadığını, borcun ödendiğini (itfa), ödemeye süre verildiğini (mehil), alacağın zamanaşımına uğradığını veya icra dairesinin yetkisiz olduğunu, sebepleriyle birlikte 5 gün içinde icra mahkemesine bildirmelidir (İİK m. 168/5, m. 169).
Mahkeme, borcun olmadığının veya ödendiğinin resmî ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatı hâlinde itirazı kabul eder (İİK m. 169/a). “İmzası ikrar edilmiş belge”, alacaklının imzasını kabul ettiği yazılı belgedir. Tanık beyanı bu aşamada kural olarak yeterli değildir.
Genel haciz yolunda durum farklıdır. Adi senede dayanan genel haciz yolunda borca itiraz 7 gün içinde icra dairesine yapılır. İmza reddediliyorsa bu, itirazda “ayrıca ve açıkça” belirtilmelidir. Aksi hâlde imza kabul edilmiş sayılır (İİK m. 62).
5. İtiraz veya şikâyet takibi durdurur mu?
Bu sorunun cevabı takip türüne göre değişir:
- Genel haciz yolu: Süresinde yapılan itiraz, itiraz edilen kısım yönünden takibi durdurur (İİK m. 66). Takibe devam etmek isteyen alacaklı, itirazın kaldırılmasını veya itirazın iptalini istemelidir.
- Kambiyo senetlerine özgü takip: Borca ve imzaya itiraz satıştan başka icra işlemlerini durdurmaz (İİK m. 169, m. 170/1). Yani haciz işlemleri devam edebilir.
- İcra mahkemesi, borca itirazda sunulan belgelerden ikna olursa takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir (İİK m. 169/a/2).
- İmzaya itirazı ciddi bulursa evrak üzerinden geçici durdurma kararı verebilir (İİK m. 170/2).
- İtirazın kabulü kararı ile takip durur.
- Şikâyet: İcra mahkemesince karar verilmedikçe icrayı durdurmaz (İİK m. 22).
6. Borç ödendiyse, senet teminat için verildiyse veya bedelsiz kaldıysa
- Borç ödendiyse: Ödemenin, alacaklının imzasını taşıyan bir makbuz, banka kaydı gibi yazılı bir belgeyle ispatlanması önemlidir. Kambiyo takibinde icra mahkemesi, borca itirazı ancak resmî veya imzası ikrar edilmiş belgeyle kabul edebilir.
- Senet teminat olarak verildiyse veya karşılığı alınmadıysa (bedelsizlik): Bu iddiaların icra mahkemesinde aynı belge şartıyla ispatı gerekir. Belge sınırlaması nedeniyle bu iddialar çoğu zaman genel mahkemede menfi tespit davasıyla ileri sürülür.
Hangi yolun uygun olduğu, elde bulunan belgelere ve senedin el değiştirip değiştirmediğine (ciro) bağlıdır.
7. Menfi tespit ve istirdat davaları
Menfi tespit davası, borçlu olmadığının mahkemece tespiti için açılan davadır. İstirdat davası ise borçlu olmadığı hâlde ödenen paranın geri istenmesi için açılan davadır. Bu davalar sitedeki Menfi Tespit Davası ve Haksız İcra Takibi yazısında ayrıntılı ele alınmaktadır. Bu takip türü bakımından öne çıkan noktalar şunlardır:
- Takipten önce açılan dava: Mahkeme, alacağın en az yüzde on beşi tutarında teminat karşılığında takibin durdurulmasına ihtiyati tedbir kararı verebilir (İİK m. 72/2).
- Takip başladıktan sonra açılan dava: Tedbirle takibin durdurulmasına karar verilemez. Borçlu ancak gecikme zararını da karşılayacak, alacağın en az yüzde on beşi tutarında teminat karşılığında, icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesini isteyebilir (İİK m. 72/3).
- İstirdat: Takibe itiraz etmemesi veya itirazının kaldırılması nedeniyle, borçlu olmadığı parayı icra takibi altında tamamen ödemek zorunda kalan kişi, tam ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde geri verilmesini dava edebilir (İİK m. 72/7). Her ödeme bu özel istirdat yolunun şartlarını kendiliğinden oluşturmaz.
- Yetkili mahkeme: Dava, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir (İİK m. 72/8).
- Arabuluculuk: Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse, dava açmadan önce arabulucuya başvurma şartı gündeme gelir (TTK m. 5/A).
8. Alacaklı açısından vade, zamanaşımı, faiz ve belgeler
- Vade: İcra memuru, senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse ödeme emri gönderir (İİK m. 168/1).
- Zamanaşımı (bono): Bonoyu düzenleyen kişi poliçeyi kabul eden gibi sorumludur (TTK m. 779/1). Bu nedenle düzenleyene karşı istemler, vadeden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 778/1-h ve m. 749/1). Hamilin cirantalara karşı istemlerinde ise süre, süresinde çekilen protestodan; masrafsız iade kaydı varsa vadeden itibaren bir yıldır (TTK m. 749/2). Başvuranın sıfatı, protesto şartı ve zamanaşımını kesen işlemler ayrıca incelenmelidir.
- Zamanaşımı savunması: Takipten önce gerçekleşmiş zamanaşımına dayanan itiraz, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gün içinde icra mahkemesine yapılmalıdır. Takibin kesinleşmesinden sonraki zamanaşımı ayrı kurallara tabidir.
- Faiz ve giderler: Hamil; senet bedelini, vadeden itibaren işleyecek faizi, protesto ve diğer giderleri ve bedelin binde üçünü aşmayan komisyonu isteyebilir (TTK m. 725, m. 778/1-d atfıyla). Uygulanacak faiz oranı senet içeriğine ve hukuki ilişkiye göre ayrıca belirlenir.
- Belgeler: Takip talebine kambiyo senedinin aslı ile borçlu sayısı kadar onaylı örneği eklenmelidir (İİK m. 167/2).
9. Sık yapılan hatalar ve belge kontrol listesi
Sık yapılan hatalar
- Kambiyo takibindeki 10 günlük ödeme süresini itiraz süresi sanmak. Borca ve imzaya itiraz ile kambiyo niteliğine ilişkin şikâyette süre 5 gündür; diğer şikâyetlerde farklı süreler söz konusu olabilir.
- Kambiyo takibinde itirazı icra dairesine yapmak.
- İmza itirazını ve borca itirazı ayrı ayrı ve açıkça yazmamak.
- İtiraz edildi diye haciz işlemlerinin kendiliğinden duracağını düşünmek.
- Elektronik tebligatta okunma tarihini tebliğ tarihi sanmak.
- Alacaklı açısından: zorunlu unsurları eksik bir belgeyle kambiyo takibi başlatmak.
Belge kontrol listesi
- Ödeme emri ve tebliğ evrakı (tebliğ şerhi veya elektronik tebligat kaydı)
- Takibe konu senedin örneği; ön yüz, arka yüz ve cirolar
- Ödeme belgeleri: banka dekontları, alacaklının imzasını taşıyan makbuzlar
- Senedin hangi borç için verildiğini gösteren sözleşme veya yazışmalar
- Vekâletname (başvuru vekil aracılığıyla yapılacaksa)
10. Varsayımsal örnekler
Örnek 1: İmza ve ödeme iddiası birlikte
Bir kişiye bonoya dayalı kambiyo takibi kapsamında ödeme emri tebliğ ediliyor. Kişi, bir senetteki imzanın kendisine ait olmadığını, diğer senedin ise ödendiğini düşünüyor. Bu durumda imzaya itirazın ve borca itirazın 5 gün içinde icra mahkemesine, ayrı ayrı ve açık gerekçelerle yapılması gerekir. Ödeme iddiası bakımından, alacaklının imzasını taşıyan bir belge bulunup bulunmadığı belirleyici olabilir.
Bu örnek gerçek bir dosyaya dayanmaz; sonuç, belgelere ve somut olaya göre değişir.
Örnek 2: Düzenleme tarihi olmayan senet
Bir alacaklının elindeki senette düzenleme tarihi yalnızca koçan kısmında yazılı. Yukarıda aktarılan Yargıtay kararı dikkate alındığında, bu belgeye dayanan kambiyo takibinin iptal edilmesi riski vardır. Alacaklı, belgenin içeriğine göre genel haciz yolu veya dava seçeneklerini değerlendirebilir.
Bu örnek gerçek bir dosyaya dayanmaz; sonuç, belgelere ve somut olaya göre değişir.
11. Sık sorulan sorular
Ödeme emrinde 10 gün yazıyor; itiraz için de 10 günüm var mı?
Hayır. Kambiyo senetlerine özgü takipte 10 gün ödeme süresidir. Borca ve imzaya itiraz ile kambiyo niteliğine ilişkin şikâyet 5 gün içinde icra mahkemesine yapılır. Diğer şikâyetlerin süresi başvuru sebebine göre belirlenir.
İtiraz ettim; yine de haciz yapılabilir mi?
Kambiyo takibinde borca ve imzaya itiraz, satış dışındaki icra işlemlerini durdurmaz. Mahkeme ayrıca geçici durdurma kararı verebilir. Genel haciz yolunda ise süresinde yapılan itiraz takibi durdurur.
Elektronik tebligat ne zaman tebliğ edilmiş sayılır?
Belgenin elektronik adrese ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda. Okunma tarihi bu kuralı kendiliğinden değiştirmez.
Senedi teminat olarak vermiştim; ne yapabilirim?
Bu iddia icra mahkemesinde ancak resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatlanabilir. Böyle bir belge yoksa menfi tespit davası gündeme gelebilir.
Borcu ödedim ama elimde makbuz yok; ne olur?
Kambiyo takibinde ödeme iddiası yazılı belgeyle ispatlanmalıdır. Banka kayıtları ve başka belgeler bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmelidir. Gerekirse genel mahkemede dava yolu değerlendirilir.
Süreyi kaçırdım; başka bir yol var mı?
Tebligat usulsüzse, öğrenme tarihinden itibaren 7 gün içinde icra mahkemesine şikâyet yolu bulunabilir. Ayrıca menfi tespit veya istirdat davası açılabilir. Hangi yolun mümkün olduğu dosyaya göre değişir.
Senette düzenleme tarihi yoksa takip devam eder mi?
Düzenleme tarihi bononun zorunlu unsurudur. Bu eksiklik, kambiyo takibinin iptaline yol açabilir. Belge ise başka bir yoldan değerlendirilebilir.
Alacaklı olarak takip talebine hangi belgeleri eklemeliyim?
Kambiyo senedinin aslını ve borçlu sayısı kadar onaylı örneğini eklemelisiniz (İİK m. 167/2).
12. Mevzuat ve karar kaynakları
Bu yazının dayandığı mevzuat ve Yargıtay kararlarının künyeleri aşağıdadır. Kanun hükümleri ve kararların uygulanması, somut olayın özellikleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu: m. 16, 19, 22, 60, 62, 66, 72, 167, 168, 169, 169/a, 170, 170/a, 170/b
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m. 5/A, 725, 749, 776, 777, 778, 779
- 7201 sayılı Tebligat Kanunu: m. 7/a, 21, 32
- Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 16.12.2021, E. 2021/5828, K. 2021/11559: düzenleme tarihi bulunmayan senet; koçandaki tarihin eksikliği gidermemesi; İİK m. 170/a
- Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 05.02.2018, E. 2016/27680, K. 2018/782: kambiyo takibinde itiraz ve şikâyetlerin icra mahkemesine yapılması
Karar metinleri Yargıtay Karar Arama sisteminde daire, esas ve karar numarasıyla aranabilir.
Genel bilgilendirme: Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır. Somut bir dosyanın incelenmesinin yerine geçmez. Süreler, tebligat tarihi ve izlenecek yol, her dosyanın belgelerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.