İcra ve İflas Hukuku · Borçlar Hukuku
Kısa özet
Senet olmadan verilen borcu geri almak mümkündür; ancak borç verildiğini ispat etmek gerekir. Kanuna göre belirli bir değeri aşan hukuki işlemler kural olarak senetle ispat edilir (HMK m. 200).
Bu kuralın istisnaları vardır. Karşı taraftan gelen ve borcu muhtemel gösteren bir belge, örneğin bir mesaj veya e-posta, “delil başlangıcı” sayılırsa tanık da dinlenebilir.
Banka havalesi ise Yargıtay’a göre kural olarak mevcut bir borcun ödenmesi amacıyla yapılmış sayılır. Paranın borç olarak verildiğini, gönderen ispatlamalıdır.
1. Borç verme, bağış, ödeme ve diğer para transferleri
Hukuken “ödünç”, ödünç verenin bir miktar parayı devretmesi ve ödünç alanın aynı miktarı geri vermeyi üstlenmesidir (TBK m. 386). Bir kişiye para vermek her zaman ödünç anlamına gelmez. Aynı para transferi farklı hukuki sebeplere dayanabilir:
- Ödünç: Geri verilmek üzere verilen para
- Bağış: Karşılıksız ve geri istenmemek üzere verilen para
- Ödeme: Önceden var olan bir borcun ödenmesi
- Diğer sebepler: Ortak harcama, aracılık, emanet gibi
Uyuşmazlığın çoğu, paranın verildiği değil, hangi sebeple verildiği konusundadır.
2. Senetle ispat kuralı ve parasal sınır
Bir hakkın doğumu, düşürülmesi, devri, değiştirilmesi, yenilenmesi, ertelenmesi, ikrarı ve itfası amacıyla yapılan hukuki işlemlerin, yapıldıkları zamanki miktar veya değerleri kanundaki sınırı geçtiği takdirde senetle ispat olunması gerekir.
- Sınırın belirlenmesi: Kanun metninde yazan tutar, her takvim yılı başında yeniden değerleme oranıyla güncellenir (HMK Ek m. 1/1).
- Hangi yılın tutarı: 4.6.2025 tarihli 7550 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle, senetle ispat sınırında hukuki işlemin yapıldığı tarihteki tutar esas alınır (HMK Ek m. 1/2). Yani borcun verildiği yıla ait sınır uygulanır.
- Tanık: Senetle ispatı gereken konularda, karşı tarafın açık muvafakati varsa tanık dinlenebilir (HMK m. 200/2).
Borcun verildiği yıla ait güncel tutarı resmî ilanlardan kontrol etmek gerekir.
Senet: Kural olarak borçlunun imzasını taşıyan yazılı belgedir. Karşı tarafın imzasını taşımayan bir belge, kendi başına senet yerine geçmez.
3. Elden verilen para ile banka havalesinin farkı
| Durum | İspat bakımından durum |
|---|---|
| Elden verilen para | Paranın verildiği de ispatlanmalıdır. Sınırı aşan tutarda kural olarak senet veya kanuni istisna gerekir. |
| Açıklamasız banka havalesi | Paranın gönderildiği belgelenmiştir; ancak Yargıtay’a göre havale, mevcut bir borcun ödenmesi için yapılmış sayılır. Borç olarak verildiğini gönderen ispatlamalıdır. |
| “Borç” açıklamalı banka havalesi | Açıklama, borç iddiasını destekleyen bir unsur olabilir. Dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirilir. |
“Havale bir ödeme vasıtası olup, var olan bir borcun ödendiğini gösterir. Bu karinenin aksini havaleyi gönderen şahsın ispat etmesi gerekir.” Somut olayda açıklamasız gönderilen paranın borç olarak verildiği ispatlanamamış; WhatsApp yazışmalarında borç kabulü bulunmadığı belirtilmiş ve ret kararı onanmıştır.
Bu nedenle “dekont varsa dava kesin kazanılır” düşüncesi doğru değildir. Aynı şekilde “senet yoksa para alınamaz” düşüncesi de doğru değildir.
4. WhatsApp, e-posta ve delil başlangıcı
“Senetle ispat zorunluluğu bulunan hâllerde delil başlangıcı bulunursa tanık dinlenebilir.” Delil başlangıcı, iddia konusu işlemin tamamen ispatına yeterli olmamakla birlikte, işlemi muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kimse veya temsilcisi tarafından verilmiş veya gönderilmiş belgedir.
Yargıtay, e-posta ve telefon mesajlarını HMK m. 199 anlamında belge olarak kabul etmektedir. Kritik nokta, mesajın borçlu tarafından gönderilmiş olması ve borcu muhtemel göstermesidir.
- Yalnızca alacaklının mesajı: Alacaklının yazıp karşı tarafın cevap vermediği mesaj, borcun kabulü sayılmayabilir (3. HD, 30.04.2024).
- Borçlunun kabul beyanı: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 25.01.2024 tarihli kararında (E. 2023/2258, K. 2024/421), borcun kabul edildiğine ilişkin e-postalara dayanılan bir davayı değerlendirmiştir. Mahkeme davalıyı isticvap etmiştir; isticvap, mahkemenin tarafı bizzat sorgulamasıdır. Davalı e-posta adresinin kendisine ait olduğunu kabul etmiş, borcun kaynağını açıklayamamıştır. Bu durumda alacak-borç ilişkisinin ispatlandığı kabul edilmiş ve karar onanmıştır.
Mesajları ekran görüntüsü yanında, cihazda silmeden saklamak; tarih, numara ve hesap bilgilerinin görünmesini sağlamak önemlidir.
5. Senetle ispatın kanuni istisnaları
HMK m. 203’e göre aşağıdaki hâllerde tanık dinlenebilir:
- Altsoy ve üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin ve damat arasındaki işlemler
- İşin niteliğine ve tarafların durumuna göre senede bağlanmaması teamül olarak yerleşmiş işlemler
- Yangın, deprem gibi senet alınmasında imkânsızlık veya olağanüstü güçlük bulunan hâllerde yapılan işlemler
- İrade bozukluğu ve aşırı yararlanma iddiaları; üçüncü kişilerin muvazaa iddiaları
- Senedin beklenmeyen bir olay veya zorlayıcı nedenle kaybolduğu kanısını güçlendiren delil bulunması
Arkadaşlar arasındaki borç, bu istisnalar arasında sayılmamıştır.
6. Geri ödeme tarihi belirlenmemişse
Ödüncün geri verilmesi konusunda belirli bir gün, bildirim süresi veya borcun geri istendiği anda muaccel olacağı kararlaştırılmamışsa, “ödünç alan, ilk istemden başlayarak altı hafta geçmedikçe ödüncü geri vermekle yükümlü değildir.”
Muacceliyet, borcun ödenmesinin istenebilir hâle gelmesidir. Geri ödeme tarihi kararlaştırılmamışsa, önce yazılı ve ispatlanabilir bir istemde bulunmak önemlidir. Borcun muaccel olmasından sonra borçlu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer (TBK m. 117).
7. Genel haciz yoluyla takip, itiraz sonrası seçenekler ve dava
- İcra takibi: Senet olmadan da genel haciz yoluyla ilamsız takip başlatılabilir. Borçlu yedi gün içinde itiraz ederse takip durur. Ödeme emri süreci sitedeki Ödeme Emri Geldiğinde Ne Yapılmalı? yazısında anlatılmıştır.
- İtirazın kaldırılması: İİK m. 68 kapsamında bir belge gerekir; örneğin imzası ikrar edilmiş veya noterce onaylı borç ikrarı içeren senet ya da yetkili makamların usulüne uygun düzenlediği belge bu kapsamda olabilir. Senetsiz alacakta bu yol çoğu zaman kullanılamaz.
- İtirazın iptali davası: Alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde genel mahkemede itirazın iptalini dava edebilir (İİK m. 67).
- Alacak davası: Takip yapmadan doğrudan alacak davası da açılabilir.
- Senede dayalı takip: Bono gibi bir kambiyo senedi varsa farklı kurallar uygulanır. Senetle İcra Takibi: Ödeme Emrine İtiraz ve Süreler rehberini inceleyebilirsiniz.
- Borçlu açısından: Borçlu olmadığını düşünen kişinin başvurabileceği yollar Menfi Tespit Davası ve Haksız İcra Takibi yazısında ele alınmıştır.
8. Arabuluculuk, faiz ve zamanaşımı
| Konu | Açıklama |
|---|---|
| Arabuluculuk | Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse, alacak ve itirazın iptali davalarında dava öncesinde arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m. 5/A). Ticari veya tüketici işlemi niteliği taşımayan, kişiler arasındaki adi ödünç uyuşmazlıklarında bu şart kural olarak aranmaz; uyuşmazlığın özel bir dava şartına tabi olup olmadığı ayrıca incelenmelidir. İhtiyari arabuluculuk her zaman mümkündür. |
| Faiz | Borçlu, muaccel borçta alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer (TBK m. 117). Faizin hangi tarihten işleyeceği, ödeme tarihinin belirlenip belirlenmediğine ve ihtar tarihine göre değişir. |
| Zamanaşımı | Kanunda aksine hüküm yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 146). Zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla; muacceliyet bir bildirime bağlıysa bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar (TBK m. 149). |
9. Sırf borcun ödenmemesi dolandırıcılık mıdır?
Borcun ödenmemesi kural olarak bir hukuki uyuşmazlıktır. Dolandırıcılık suçu için ise hileli davranışlarla bir kişinin aldatılarak zarara uğratılması gerekir (TCK m. 157). Borç alınırken hileli davranışlarda bulunulduğu iddiası varsa durum ayrıca değerlendirilir. Ödeme yapılmaması tek başına bu unsuru karşılamaz.
10. Belge kontrol listesi ve varsayımsal örnekler
- Banka dekontları ve açıklama kısımları
- Borçlunun borcu kabul ettiği mesaj ve e-postalar (orijinal cihazda)
- Geri ödeme istemine ilişkin ihtarname veya yazılı mesaj
- Kısmi geri ödemelere ait kayıtlar
- Tanık bilgileri (istisna veya delil başlangıcı hâlinde)
Varsayımsal örnek 1: M, arkadaşına açıklamasız banka havalesiyle para gönderiyor. Arkadaşı daha sonra WhatsApp’ta “ayın sonunda borcumu ödeyeceğim” yazıyor. Bu mesaj, borçlu tarafından gönderilmiş ve borcu muhtemel gösteren bir belge olarak delil başlangıcı sayılabilir.
Varsayımsal örnek 2: N, kardeşine elden para veriyor ve senet almıyor. Kardeşler arasındaki işlemler senetle ispatın kanuni istisnaları arasında olduğundan, bu durumda tanık dinlenebilir.
Bu örnekler gerçek kişi veya dosyalara dayanmaz; sonuç somut olaya göre değişir.
11. Sık sorulan sorular
Senet almadım; parayı geri alamaz mıyım?
Alabilirsiniz; ancak borç verdiğinizi kanunun öngördüğü delillerle ispat etmeniz gerekir. Delil başlangıcı ve kanuni istisnalar önem taşır.
Dekontum var; bu yeterli mi?
Açıklamasız havale, Yargıtay’a göre kural olarak bir ödeme sayılır. Paranın borç olarak verildiğini ayrıca ispat etmeniz gerekebilir.
WhatsApp mesajı delil olur mu?
Mesajlar belge sayılır. Borçlu tarafından gönderilmiş ve borcu muhtemel gösteren bir mesaj, delil başlangıcı olarak tanık dinlenmesine imkân verebilir.
Kardeşime verdiğim borcu tanıkla ispat edebilir miyim?
Kardeşler arasındaki işlemler kanuni istisnalar arasındadır; tanık dinlenebilir.
Ne zaman geri isteyebilirim?
Tarih kararlaştırılmamışsa, ilk istemden itibaren altı hafta geçmedikçe borçlu ödemekle yükümlü değildir.
Ne kadar süre içinde dava açmalıyım?
Kural olarak on yıllık zamanaşımı vardır. Başlangıcı, alacağın muaccel olduğu veya bildirimin yapılabileceği tarihtir.
Borç ödenmiyorsa şikâyet edebilir miyim?
Borcun ödenmemesi kural olarak hukuki bir uyuşmazlıktır. Dolandırıcılık için hile unsurunun bulunması gerekir.
12. Kaynaklar
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m. 199, 200, 202, 203, Ek m. 1
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m. 117, 146, 149, 386, 392
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu: m. 67, 68
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m. 5/A
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu: m. 157
- Yargıtay 3. HD, 30.04.2024, E. 2023/2986, K. 2024/1491
- Yargıtay 3. HD, 25.01.2024, E. 2023/2258, K. 2024/421
- Karar metinleri Yargıtay Karar Arama sisteminde künyeyle aranabilir.
Genel bilgilendirme: Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut bir dosyanın incelenmesinin yerine geçmez.