Kısa cevap
Havayolu işvereni, çalışana verdiği eğitimin giderini, belirli bir süre çalışma taahhüdü karşılığında kararlaştırabilir. Yargıtay’a göre bu taahhüt kural olarak geçerlidir. Ancak taahhüt süresi eğitimin türü ve masrafıyla orantılı olmalıdır.
İade edilecek tutar çalışılan süreye göre indirilir; taahhüt süresinin tamamı çalışılmışsa gider istenemez. İş sağlığı ve güvenliği kapsamındaki zorunlu eğitimlerin giderleri ise hiç istenemez. Eğitim gideri ile cezai şart farklı kavramlardır. Pilot ve kabin memurunun ilişkisi kural olarak İş Kanunu’na değil, Türk Borçlar Kanunu’na tabidir.
1. Hangi kanun uygulanır?
İş Kanunu m. 4’e göre “deniz ve hava taşıma işlerinde” bu Kanun hükümleri uygulanmaz. Bu nedenle uçuşa katılan pilot ve kabin memurunun iş ilişkisi kural olarak Türk Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmesi hükümlerine tabidir. Buna karşılık aynı madde, “havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler”in İş Kanunu’na tabi olduğunu belirtir. Yer personeli bakımından değerlendirme farklıdır.
2. Eğitim gideri, çalışma taahhüdü ve cezai şart
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Eğitim gideri | İşverenin çalışan için fiilen yaptığı eğitim harcaması (eğitim ücreti, konaklama, ulaşım vb.) |
| Çalışma taahhüdü | Çalışanın eğitim karşılığında belirli bir süre işverende çalışmayı üstlenmesi |
| Cezai şart | Sözleşmeye aykırılık hâlinde ödenmesi kararlaştırılan ceza (TBK m. 179). Hâkim aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir (TBK m. 182) |
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 08.06.2022, E. 2022/6142, K. 2022/7339: Daire, taahhütnamede eğitim amacıyla yapılacak giderler tek tek sayılarak belirlenen miktarın “cezai şart olmayıp ödenmesi gereken eğitim gideri” olduğunu belirtmiştir.
Sözleşmedeki bir hükmün eğitim gideri mi yoksa cezai şart mı olduğu, metnin içeriğine göre belirlenir. Bu ayrım, indirim ve ispat bakımından sonucu etkileyebilir.
TBK m. 420 uyarınca hizmet sözleşmesine yalnız işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir. Fiilen yapılan ve belgelenen eğitim giderinin iadesi ise cezai şarttan ayrı değerlendirilir; sözleşmede kullanılan ad tek başına belirleyici değildir.
3. Eğitim gideri hangi şartlarla istenebilir?
Aynı kararda Daire şu ilkeleri açıklamıştır:
- İşverence karşılanan eğitim sayesinde çalışan daha nitelikli hâle geldiğinden, eğitim karşılığında belirli bir süre çalışmanın kararlaştırılması mümkündür.
- Verilen eğitime karşılık yüklenilen çalışma süresi, eğitimin türü ve masraflarıyla orantılı olmalıdır.
- İş sağlığı ve güvenliği önlemleri kapsamında verilmesi gereken zorunlu eğitimlere ait giderler istenemez.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, 16.01.2020, E. 2017/26761, K. 2020/518: Daire, eğitimin çalışanın mesleki gelişimi için mi yoksa işin yürütümü için mi verildiğinin netleştirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Kararda bu ölçüt şöyle ifade edilmiştir: “Yapılan eğitim mesleki gelişim için yapılan bir eğitim ise buna ilişkin giderlerin istenebileceği, ancak … işin yürütümüne ilişkin ise istenemeyeceği açıktır.” Bu karar bir banka çalışanına ilişkindir; ölçüt somut olaya göre değerlendirilir.
Ayrılma nedeni de önem taşır. Yargıtay kararlarındaki sözleşmelerde gider iadesi genellikle çalışanın haklı neden olmadan ayrılması veya kendi kusuruyla feshe yol açması hâline bağlanmıştır. Sözleşmenin bu konudaki hükmü ve feshin niteliği birlikte değerlendirilir.
4. Hesaplama ve çalışılan sürenin etkisi
9. Hukuk Dairesi’ne göre eğitim giderlerinin tamamı yerine, çalışanın çalıştığı ve çalışması gereken sürelere göre oran kurularak indirim yapılmalı; kalan miktarın tahsiline karar verilmelidir. Taahhüt süresinin tamamında çalışılmışsa eğitim gideri istenemez.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 07.09.2021, E. 2020/8233, K. 2021/8001: İkinci pilot sözleşmesinde fesih hâlinde uygulanacak indirim yöntemi ayrıca belirlenmişti. Daire, buna rağmen çalışılan dönemde yapılan kesintilerin ikinci kez mahsup edilmesini sözleşmeye aykırı bulmuş ve kararı bozmuştur. Karar oy çokluğuyla verilmiştir.
Bu karar, hesaplamanın sözleşmedeki ödeme ve indirim hükümlerine göre yapılması gerektiğini göstermektedir. Döviz cinsinden belirlenen tutarlarda hangi kurun esas alınacağı da sözleşmeye ve somut olaya göre değerlendirilir.
5. Giderin belgelenmesi ve ispat
- Eğitimin içeriği, süresi ve hangi yetkinliği kazandırdığı
- Faturalar ve ödeme belgeleri; giderlerin yalnızca ilgili çalışana ait kısmı
- Toplu eğitimlerde katılımcı sayısı ve kişi başına düşen tutar (22. HD, 16.01.2020)
- Taahhütname veya eğitim sözleşmesi, imza ve tarih
- Maaştan yapılan kesintilerin dökümü
6. Kontrol listesi
Çalışan için
- Eğitim sözleşmesi veya taahhütnamenin bir örneği
- Eğitim sonrası çalışılan sürenin hesabı
- Maaştan yapılan kesintilerin kayıtları
- Ayrılma nedenini gösteren fesih bildirimi ve yazışmalar
İşveren için
- Eğitim gideri ile cezai şartı ayıran açık sözleşme hükmü
- Eğitime özgü, kişi başına belgelendirilmiş giderler
- Eğitimle orantılı taahhüt süresi ve indirim yöntemi
- Zorunlu iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin ayrı tutulması
7. Varsayımsal örnekler
Varsayımsal örnek 1: Bir pilot, tip eğitimi karşılığında üç yıl çalışmayı taahhüt ediyor ve iki yıl sonra haklı bir neden olmadan ayrılıyor. İşveren, sözleşmede belirlenen gideri, çalışılmayan süreye göre orantılayarak isteyebilir. Daha önce maaştan yapılan kesintiler ise sözleşmedeki hesap yöntemine göre dikkate alınır.
Varsayımsal örnek 2: Bir kabin memuruna verilen eğitimin bir kısmı zorunlu güvenlik eğitimlerinden oluşuyor. Gider talebinde bu kısım ile mesleki gelişim eğitimi ayrılmalıdır.
Bu örnekler gerçek kişi veya dosyalara dayanmaz; sonuç sözleşmeye ve somut olaya göre değişir.
8. Sık sorulan sorular
Pilotlar İş Kanunu’na tabi midir?
Hava taşıma işlerinde İş Kanunu uygulanmaz. Uçuşa katılan pilot ve kabin memuru kural olarak Türk Borçlar Kanunu’na tabidir. Havacılığın yer tesislerinde yürütülen işler ise İş Kanunu’na tabidir.
Taahhüt süresinin tamamını çalıştım; gider istenebilir mi?
Yargıtay’a göre taahhüt süresinin tamamında çalışılmışsa eğitim gideri istenemez.
Giderin tamamını mı öderim?
Kural olarak hayır. Çalışılan ve çalışılması gereken süre oranında indirim yapılır.
Cezai şart ile eğitim gideri aynı şey mi?
Hayır. Cezai şart, aykırılık hâlinde öngörülen bir cezadır ve hâkim aşırı bulursa indirir. Eğitim gideri ise fiilen yapılan harcamadır.
Zorunlu eğitimlerin gideri istenebilir mi?
İş sağlığı ve güvenliği kapsamındaki zorunlu eğitimlerin giderleri istenemez.
9. Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu: m. 4
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m. 179, 182
- Yargıtay 9. HD, 08.06.2022, E. 2022/6142, K. 2022/7339
- Yargıtay 3. HD, 07.09.2021, E. 2020/8233, K. 2021/8001
- Yargıtay 22. HD, 16.01.2020, E. 2017/26761, K. 2020/518
- Karar metinleri Yargıtay Karar Arama sisteminde künyeyle aranabilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın ve belgelerin incelenmesinin yerine geçmez. Güncel mevzuat ve dosyaya özgü koşullar ayrıca değerlendirilmelidir.